Ertunç Çevikler

TTK Üzülmez Müessesesi, Zonguldak

İlknur Erol

ZKÜ Mühendislik Fakültesi, Zonguldak

Suphi Ural

ÇÜ Mühendislik ve Mimarlık Fakültesi, Adana

ÖZET: Bu çalışmada; TTK Üzülmez Müessesesi Kurul, Acun, Piriç ve Taban Acılık damarlarındaki ayak işyerlerinde solunabilir toz yoğunlukları ve kuvars içerikleri ölçülerek risk dereceleri belirlenmiştir. Toz örnekleme çalışmalarında MRE 113A gravimetrik toz ölçer kullanılmıştır. Zonguldak Karaelmas Üniversitesi ve TTK İş Güvenliği Eğitim Daire Başkanlığı’ndaki Ar-Ge Laboratuar’ında toz yoğunluğu ve kuvars analizleri Fourier Dönüşümlü Kızılötesi Spektroskopi Yöntemi (FTIR) ile gerçekleştirilmiştir.

Kurul ve Acun damarlarındaki ayak işyerlerinde saptanmış olan toz yoğunlukları ve kuvars içerikleri Eşik Sınır Değerlerinin üstünde ve Toz yönetmeliğinde yer alan III. risk seviyesindedir.

ABSTRACT: In this study, respirable dust concentration and quartz contents in the Acun, Kurul, Piriç and Taban Acılık coal faces of TTK Üzülmez Colliery were measured. Risk levels of these coal faces were also determined. MRE 113A gravimetric dust sampler has been used for dust measurements and ash and quartz contents of the samples have been analysed in ZKÜ and R&D laboratories of the Head of Occupational Safety &Training in TTK using Fourier Transform Infrared Spectroscopy (FTIR) technique.

Dust concentrations and quartz contents of the samples obtained from Kurul and Acun coal faces are over the TWA and at the III. risk level according to the Turkish regulations.

1      GİRİŞ

Madencilikte hazırlık, üretim, doldurma, boşaltma, kırma, eleme ve nakliye işlemleri sırasında arazi yapısına ve uygulanan üretim tekniğine bağlı olarak tozlar oluşmaktadır. Cisimlerin parçalanmaları, kırılmaları ve ezilmeleri sırasında o cismin özelliklerini taşıyan küçük parçacıklar oluşur. Bu parçacıklar toz diye adlandırılır (Karaçelebi, 1980).

Kömür ocaklarında çeşitli tozlar oluşmaktadır. Bu tozları uzun süre soluyan kişilerde çeşitli akciğer hastalıkları görülmektedir. Tozların neden olduğu meslek hastalıklarına “pnömokonyoz” denir. Pnömokonyoza neden olan tozlar “inorganik” (demir tozu, silistozu, kömür tozu, vb.) ve “organik” (pamuk tozu, şeker kamışı tozu, kümes hayvanlarının tüyleri, bazı mikroorganizmalar vs.) olmak üzere iki ana gruba ayrılmaktadır (Bilir ve Yıldız, 2004).

Pnömokonyoz hastalığı, tüm ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de en önemli meslek hastalıklarının başında gelmektedir. Pnömokonyoz akciğerlerde görülen lekelere göre sınıflandırılmaktadır ve hastalığı tedavi edecek bir yöntem yoktur. Hastalığın ilk devrelerinde 2 mm’den küçük olan lekeler, önlem alınmadığında büyümekte ve sonuçta akciğerin büyük bir bölümünü kaplayarak son derecede ciddi sağlık problemleri yaratmaktadır. Tozların büyüklüğü, akciğer alveollerine kadar ulaşması açısından önem taşımaktadır. Çapı 0,5 μ’dan daha küçük tozlar alveol içinde havada asılı olarak kalırlar ve solunumla geri atılırlar. Genellikle çapı 5–10 μ olan tozlar solunum yollarına girdikleri halde alveollere kadar ulaşamazlar, üst solunum sistemi tarafından tutulur ve geri atılırlar. Çapı 0,5–5 μ arasındaki solunabilir tozlar alveollere kadar ulaşabilir (Vidinli, 2006).

Üretim esnasında işyeri havasına karışan tozlar işçiler tarafından solunmaktadır. Serbest silis mineralleri ile silikatlar ciddi pnömokonyoz hastalıklarının başlıca etkenidir. Kural olarak toz tanecikleri serbest silis bakımından ne kadar zengin ise hastalık yaratma tehlikesi o denli fazla olarak kabul edilir (Saltoğlu,1975).

Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle ilgili yönetmeliğe göre; işletmelerdeki toz sınır değeri “Eşik Sınır Değer (ESD)” terimi ile tanımlanmaktadır.

Yönetmelik kapsamına giren tüm işyerlerinde ipliksi toz dışında ortam havasında kristal yapıda SiO₂ içeriği %5’den fazla olan solunabilir tozların Eşik Sınır Değerleri (ESD) (1) numaralı eşitlik yardımıyla bulunur:

(mg/m³)                                                                                     (1)

Kristal yapıda SiO₂ içeriği %5’ten az olduğu takdirde ESD 5 mg/m³ olarak kabul edilir. Solunabilir toz içinde kristal yapıda SiO₂ oranı %5’ten az olan yerlerde birinci ölçmeyi takip eden toz ölçmelerinde kristal yapıda SiO₂ yoğunluğu tespiti zorunlu değildir.

14.09.1990 tarih ve 20635 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan “Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle İlgili Yönetmelik”in
16. Maddesi’ne göre:

Sağlığa zararlı (ipliksi toz dışında) toz bulunan yeraltı işlemeleri ortam havasındaki toz, miktar ve toz niteliklerine göre, I, II, III, IV olarak belirlenen toz risk dereceleriyle sınıflandırılır. Toz risk derecesi, kuvars içeren solunabilir toz ve solunabilir kuvars tozu içeriğine göre Çizelge 1’deki gibi tespit edilmektedir.

Bu çalışmanın amacı, TTK Üzülmez Müessesesi’ne bağlı Asma – Dilaver İşletmesindeki Kurul (Milopero), Acun (Neomi), Piriç ve Taban Acılık ayaklardaki solunabilir toz miktarlarının, yoğunluklarının, kül ve kuvars içeriklerinin belirlenmesi ve mevzuattaki değerlere göre yorumlanmasıdır.

2 Materyal ve Metot

TTK Üzülmez Müessesesi ayak işyerlerinden solunabilir toz örnekleri MRE 113 A Casella toz ölçer cihazı ile toplanmış, numunelerin toz yoğunluğu, kül miktarı ve kuvars içeriklerine yönelik çalışmalar TTK İş Güvenliği Eğitim Daire Başkanlığı’ndaki Ar-Ge laboratuarında ve ZKÜ Maden Mühendisliği Bölümü laboratuarlarında yapılmıştır.

2.1 Örnek Alımı İşlemleri

Toz örnekleme işlemine başlamadan önce toz ölçer cihazlar TTK İş Güvenliği Toz Laboratuarı’nda kalibre edilmiştir. Solunabilir toz örnekleri Üzülmez Müessesesi Kurul, Piriç, Acun ve Taban Acılık panolarından alınmıştır. Toz ölçer cihaz, ayakta son çalışan sarmanın 10 metre ötesine, işçilerin nefes alma hizasında asılarak sabitlenmiştir Çizelge 2’de ayrıntıları verilen her ölçüm istasyonda 2 adet MRE 113A Casella cihazı 2 gün üst üste 16.00-24.00 vardiyalarında 4’er saat birlikte çalıştırılmıştır. Her panonun 3 ayrı noktasından toplam 6 adet solunabilir toz örneklemesi yapılmıştır.

Çizelge 2. Kurul, Piriç, Acun ve Taban Acılık panolarında kurulan toz ölçüm istasyonlarına ait bilgiler.

2.2 Toz Örneklerinin FTIR Spektroskopi Yöntemi ile Mineralojik Analizi

Toz miktarı ve toz yoğunluğu tespitinden sonra örneklerdeki kuvars içeriklerinin belirlenmesinde Perkin Elmer Spectrum BX marka FTIR spektrofotometrik cihazı kullanılmıştır. Cihazın teknik özellikleri Çizelge 3’de verilmektedir.

Çizelge 3. FTIR Spektroskopi cihazının teknik özellikleri.

Spektrumlar Perkin Elmer firmasının hazırlamış olduğu yazılım kullanılarak değerlendirilmiştir.

2.3 Örneklerdeki Toz Miktarlarının ve Yoğunluklarının Belirlenmesi

Toz ölçer cihaz ölçüme gitmeden önce membran filtre Lenton AWF 130/25 markalı fırında 105°C sıcaklıkta 30 dakika kurutulup, 20 dakika da desikatörde bekletildikten sonra şartlanmıştır.

Şartlanmış olan membran filtrenin boş ağırlığı 205 ASCS tipi hassas terazi yardımıyla belirlenmiştir. Örnekleme işleminin ardından tozlu membran filtreler 20 dakika desikatörde bekletildikten sonra tekrar aynı hassas terazide tartılmış ve aradaki fark bulunarak toz miktarları tespit edilmiştir. Üzülmez Müessesesi’nden alınan numunelerin toz yoğunluğu (2) numaralı eşitliğe göre hesaplanmıştır.

Toz Yoğunluğu                                                    (2)

Aşağıda örnek olarak Kurul panosunda 1 No’lu filtre üzerinde toplanan toz yoğunluğunun hesaplanması gösterilmektedir.

Toplanan Toz Miktarı                = 9,00 mg

Örnekleme Süresi                                = 960 dk

Cihazdan Geçen Hava Miktarı  = 2,473 lt/dk x 960 dk = 2374 lt = 2,374 m³

Toz Yoğunluğu      = 3,79 mg/m³

2.4 Örneklerdeki Kül Miktarlarının Belirlenmesi

Toz ve yoğunluk miktarlarının tespitinden sonra tozlu filtre iç içe gelecek şekilde ikiye sonra tekrar ikiye katlanarak kapaklı porselen krozelerin içine yerleştirilmiş ve Lenton AWF 130/25 markalı fırına konulmuştur. Yakma işlemi ilk sıcaklık olarak 200 °C’den başlamış, kademeli olarak artışla 550°C’ye kadar ısıtılmış ve 550°C’de 1 saatlik yakma işleminin sonunda numuneler soğumaya bırakılmıştır. Soğuyan numunelerin tartımı yapılmış ve bu tartımdan boş kroze ağırlıkları çıkartılarak kül miktarları elde edilmiştir. Kül yüzdesi (3) numaralı eşitliğe göre hesaplanmıştır.

(3)

Kurul panosunda 1No’lu filtre üzerinde toplanan solunabilir tozun yakılması sonucu 3mg kül elde edilmiş olup, kül yüzdesi aşağıdaki şekilde hesaplanmaktadır.

Kül Miktarı = 3,00 mg

2.5            FTIR Spektrofotometre Cihazı Yardımıyla Örneklerin Kuvars İçeriklerinin   Belirlenmesi

Kızılötesi spektroskopi yöntemi ile madde miktarının tayininde çalışılacak dalga sayısı veya sayıları, çeşitli yoğunluklardaki numunelerin IR spektrumları alınarak belirlenmektedir. Dalga sayısının belirlenmesinden sonra yoğunluğu bilinen en az 10 numunenin belirlenen dalga sayısı veya sayılarında spektrumları alınarak soğurma (absorbans) değerleri okunmakta, madde miktarına karşı grafiğe geçirilmekte ve “Kalibrasyon Doğruları” elde edilmektedir (Şekil 1).

Bu çalışmada; kalibrasyon doğru denkleminin çizilmesi için 0,2 mg’dan 2 mg’a kadar, 0,2 mg’lık artışlarla değişen miktarlarda kuvars, 150 mg potasyum bromür (KBr) ile homojen bir şekilde agat havanda karıştırılmış ve presle tablet haline getirilmiştir. FTIR cihazında, etüvde kurumuş olan tabletler cihazın tarama yapılan kısmına yerleştirilmekte ve 600 cm^-1 ve 900 cm^-1 çalışma aralığında taranarak soğurma değerleri okunmaktadır. Kuvars, 779 cm^-1 ve 798 cm^-1 dalga sayılarında pik vermektedir (Çizelge 4).

Spektrofometre cihazından okunan soğurma değerleri denklemleri (4) ve (5) numaralı eşitlikte gösterilmektedir.

779 cm^-1 için                 y= 1,0439x+0,2107               R² = 0,9983                                                                                                                                            (4)

798 cm^-1 için                  y= 1,3339x+0,2567               R² = 0,9986                                                                                                                                            (5)

x =  kuvars miktarı                                       y = soğurma değeri

(a)

(b)

Şekil 1. (a) 779 cm^-1 dalga sayısına göre, (b) 798 cm^-1 dalga sayısına göre kalibrasyon doğruları ve denklemleri.

Çizelge 4. Saf kuvars içeren tabletlerin FTIR spektrumlarından elde edilen değerler.

Laboratuarda bulunan Perkin Elmer Spectrum BX marka FTIR cihazından her tablet saat yönünde hareket ettirilerek 6 kez çekim yapılmış ve sonunda ortalaması dikkate alınmıştır. Kalibrasyon denklemleri yardımıyla kuvars miktarları tespit edilmiştir. Üzülmez Müessesesi Kurul Panosu’nda 1 No’lu filtreden alınan numuneye ait FTIR spektrumları Şekil 2’de görülmektedir.

TTK İş Güvenliği ve Eğitim Ar-Ge laboratuarında spektrofotometre cihazında yapılan çalışmalarda numune içindeki kuvars miktarı değerleri aşağıdaki şekilde hesaplanmaktadır. FTIR Spektrofotometre cihazından okunan soğurma değerleri 798 cm^-1 için y= 1,43’tür ve 779 cm^-1 için y = 1,31’dir

798 cm^-1 için kuvars miktarı                  y = 1,3339 x + 0,2567 denkleminden

1,43 = 1,3339 x + 0,2567    ve              x =  0,88 mg kuvars olarak hesaplanmaktadır.

779 cm^-1 için kuvars miktarı                  y= 1,0439x + 0,2107 denkleminden

1,31= 1,0439x + 0,2107   ve           x= 1,05 mg kuvars olarak hesaplanmaktadır.

Şekil 2. Kurul panosundan alınan toz numunesine ilişkin FTIR spektrumu.

1 No’lu örnek için 3 mg olan kül içindeki kuvars değerlerinin ortalaması 0,97 mg‘dır. Kül içindeki kuvars yüzdesi aşağıdaki gibi hesaplanmaktadır.

(6)

Kurul panosundan alınan 1No’lu örneğin ;

Kül içindeki Kuvars Yüzdesi  =  % 32,33

Solunabilir Toz içindeki kuvars yoğunluğu ve yüzdesi ise aşağıdaki gibi hesaplanmaktadır.

(7)

Kurul panosundan alınan 1No’lu örneğin ;

Toz İçindeki Kuvars Yoğunluğu =

Toz İçindeki Kuvars Yoğunluğu = 0,41 mg/m³

(8)

Kurul panosundan alınan 1No’lu örneğin ;

Toz içindeki Kuvars Yüzdesi = % 10,78

3 ÖLÇÜM VE HESAPLAMALARIN GENEL DÖKÜMÜ

Çalışma kapsamındaki 4 panodan alınmış olan 24 örnek ile ilgili ölçüm ve analizlerin sonuçları Çizelge 5’de topluca verilmiştir.

Çizelge 5. TTK Üzülmez Müessesesi’nden alınan solunabilir toz örneklerinin analiz sonucu.

3     SONUÇLAR

TTK Üzülmez Müessesesi ayak işyerlerinden alınan toplam 24 adet toz numunesine ait ortalama toz yoğunlukları ve içerdikleri kuvars miktarlarının belirlenmesi konulu çalışmanın sonuçları aşağıda sıralanmaktadır.

Ölçüm yapılan ayakların ortalama toz yoğunlukları 1,59-4,35 mg/m³, solunabilir toz içindeki kuvars miktarları % 0,71-7,34 arasında değişmektedir. Toz yoğunluğu yüksek olan ayaklar -155/-168 Acun (4,35 mg/m³), -114/-138 Kurul Ayak (3,12 mg/m³)^’dır. Bu ayakların kuvars miktarları (%7,34-7,08) birbirine yakın ve eşik sınır değerin üstündedir. En düşük kuvars değeri ise -90/-155 Taban Acılık için  % 0,71’dir.

Toz yönetmeliğine göre eşik sınır değerin üstündeki işyerlerinin toz risk dereceleri, Çizelge 1’de belirtilen kuvars içeren solunabilir toz ve solunabilir kuvars tozu içeriğine gore tespit edilmektedir. Buna göre -155/-168 Acun ve -114/-138 Kurul Ayak III. risk seviyesindedir.

Bu ayaklarda toz yoğunlukları ve kuvars miktarlarının eşik sınırın altına düşürülmesi için toz oluşumunu önlemek, tozu kaynağında bastırmak ve uygun havalandırma ile toz yoğunluğunu seyreltmek gerekmektedir.

5 KAYNAKLAR

Bilir, N. Yıldız, A, N. (2004) Ders Notları, Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Bölümü, Ankara.

Karaçelebi, S. A. (1980) Toz Raporu, İlkadım Matbaası, Zonguldak, 97s.

Maden ve Taş ocaklarında ve Tünel Yapımında Tozla Mücadele Yönetmeliği, (1990) Maden, Petrol ve Taşocakları Mevzuatı Kitabı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 422 s.

Saltoğlu, S. (1975) Madenlerde Havalandırma ve Emniyet İşleri, İstanbul, Teknik Üniversitesi Matbaası, İstanbul, 316s.

Vidinli, N. (2006) Tozlardan Kaynaklanan Meslek Hastalıkları, İş Sağlığı ve Güvenliği Araştırması, Ankara, 87s

Çukurova Üniversitesi, Müh. – Mim. Fakültesi, Maden Mühendisliği Bölümü, Adana

Tel: (322) 3387067; Faks: (322) 3386126; E-Posta: suralp@cu.edu.tr

Arş. Gör. Ferat Yüksel

Çukurova Üniversitesi, Müh. – Mim. Fakültesi, Maden Mühendisliği Bölümü, Adana

Tel: (322) 338 6084; Faks: (322) 3386126; E-Posta: fyuksel@cu.edu.tr

Maden Müh. Ali İhsan Özkan

Yeniköy Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü, Muğla

Tel: (252) 515 0293; Faks: (252) 5580307 E-Posta: yliistihsal@tki.gov.tr

YENİKÖY LİNYİTLERİ AÇIK MADEN İŞLETMELERİNDE İŞ KAZASI KAYITLARINA BAĞLI RİSK ANALİZİ

ÖZET

Bu çalışmada, TKİ/Güney Ege Linyitleri (GELİ) Müessese Müdürlüğü’ne bağlı olarak faaliyet gösteren Yeniköy İşletme Müdürlüğü’ndeki (YLİ) iş günü kayıplı kazalar modellenmiştir. İşletmede, Ocak 1997 ile Aralık 2007 tarihleri 286 adet iş günü kayıplı kaza olmuştur.

İlk aşamada, iş kazalarının ve iş günü kayıplarının olasılık dağılımları @Risk yazılımı kullanılarak modellenmiştir. İş kazaları Poisson dağılımı göstermekte olup lamda (l) 20,02 kaza/yıl olarak hesaplanmıştır. İş günü kayıplarına ilişkin veriler ise ortalaması 7,85 gün ve standart sapması 0,82 olan lognormal dağılım göstermiştir.

Daha sonra her iki dağılım @Risk yazılımı kullanılarak, Monte Carlo benzetim tekniği ile kombine edilerek, bir yıl içerisinde işletmede ortaya çıkabilecek iş günü kayıplarının yığışımlı olasılık dağılımı elde edilmiştir.

Son olarak, risk olasılık matrisi kullanılarak, 1997 – 2007 yılarında işletmedeki risk seviyeleri belirlenmiştir. YLİ’ deki is kazası riski, 1997–2005 arasında kabul edilemez veya çok yüksek seviyededir. 2006 yıllında iş kazası riskinin yüksek ve 2007 yılında ise Orta seviyede olduğu değerlendirilmiştir.

Anahtar sözcükler: Açık maden işletmesi, İş Güvenliği, Stokastik risk modelleme

ABSTRACT

In this study, a methodology is used to develop of an uncertainty model that includes randomness in the occurrence of days-lost accidents in the TKİ/GELİ Yeniköy open pit lignite mine. The accident data consist of 286 days-lost cases recorded from January 1997 to December 2007.

At first, the frequency and severity of the accidents have been modeled statistically by fitting appropriate distributions. The test carried out by @Risk software estimates the parameter of lambda (l) for Poisson distribution as 26,02 accidents/year. For the severity component, a lognormal distribution is fitted to days-lost data. The parameters of lognormal distribution are estimated as a mean of 7,85 days and standard deviation of 0,82 days, respectively.

Then, two distributions are combined by Monte Carlo simulation using @Risk software in order to construct relative risk levels in yearly base referring to the final cumulative distribution. Stochastic model indicates that level of risk in that open pit mine changes from Severe to High at the recorded years.

Keywords: Surface mine, Occupational safety, Stochastic risk modeling

GİRİŞ

Yeniköy Linyitleri İşletmesi 01.01.1984 tarihinde kurulmuş olup Türkiye Kömür İşletmeleri Genel Müdürlüğü’ne bağlı olarak faaliyet göstermektedir. İşletmenin kuruluş amacı; Sekköy, İkizköy, Karacahisar ve Hüsamlar köyleri civarında bulunan linyit kömürü rezervlerini açık maden işletmeciliği tekniği ile üretilerek, 2×210 MW gücündeki Yeniköy ve 3×210 MW gücündeki Kemerköy Santrallerinin yakıt ihtiyacını karşılamaktır. Şekil 1’ de Yeniköy Linyit İşletmesi (YLİ) ‘ ye ait yer bulduru haritası verilmiştir.

Ocaklarda üretim açık işletme tekniği ile yürütülmektedir. Kömür damarı üzerindeki örtü kalınlığı Sekköy Ocağında 50 m, İkizköy Ocağında ise 84 metredir. Açık işletmede; delme patlama ile gevşetilen örtü tabakası 15 Yd³ kepçe hacmi olan 4 adet elektrikli ekskavatörle 85 ton’luk damperli kamyonlara yüklenip toprak döküm harmanlarına taşınmaktadır. Ortalama basamakta yükseklikleri 8 m olup, 12 m’den yüksek çalışılan basamaklarda heyelan tehlikesi bulunmaktadır. Kömür damarları üzerinde inceltme dekapajı yapıldıktan sonra yaklaşık 20 m örtü kalınca, 32 Yd³ ’lük 2 adet dragline ile kazılıp daha önce kömürü üretilmiş olan boşluğa atılmaktadır. İkizköy ve Sekköy’de genel örtü/kazı oranı 3,50 m³/ton, Hüsamlar Ocağında 2,15 m³/ton’dur. Sekköy ve İkizköy ocaklarında harman mesafeleri ortalama 2500 m’dir. Üstü açılan kömür damarı, 10 Yd³ ‘lük 2 adet elektrikli ekskavatörler ile (veya diğer yükleyicilerle) 120 ve 150 tonluk alttan boşaltmalı kamyonlarla termik santralin bunkerlerine boşaltılmaktadır. İş makinalarının kapasitesi 25 milyon m³ örtü kazı ve 9 milyon ton/yıl linyit kömürü üretimi yapabilecek şekilde seçilmiştir. İşletmede 115 memur, 486 sürekli işçi ve 863 taşeron işçisi çalışmaktadır.

İstanbulluoğlu⁽¹⁾ tarafından yapılan çalışmada, Türkiye Kömür İşletmelerinde (T.K.İ.) son 16 yılda meydana gelen iş kazaları istatistiki olarak sınıflandırılmıştır. Elde edilen veriler değerlendirildiğinde incelenen periyotta ölümcül iş kazalarında önemli bir azalma olmadığı ve açık işletme kömür ocaklarında iş kazalarının en çok trafik kazaları sonucunda meydana geldiği tespit edilmiştir. Ural ve Demirkol⁽²⁾ tarafından araştırmada Çukurova Bölgesinde faaliyet gösteren taşocağı işletmelerindeki iş kazalarının %48’inin patlayıcı madde kullanımı, nakliyat ve şevdet taş düşmesi sonucu ortaya çıktığı anlaşılmıştır.

Bu çalışmada, YLİ’den sağlanan iş kazası kayıtları kullanılarak, işletmenin iş güvenliği performansı değerlendirilmiş ve sık rastlanılan iş kazası türleri ve bunların nedenleri üzerinde durulmuştur.

MATERYAL VE YÖNTEM

Bu çalışmada, YLİ işletmesinde ait 1997 ile 2007 yılları arasında 11 yıl süreyle kaydedilen iş kazası kayıtları kullanılmıştır. Kayıtları kazanın nedeni, iş kazasına maruz kalan işçinin yaşı ve unvanı, deneyimi, kazanın gerçekleştiği yer, kazada zarar gören uzuv, işçinin kaza tekrarlama sayısı ve kazanın sonucuna göre sınıflandırılmıştır. Bu proje kapsamında hazırlanan raporda ölüm ve yaralanma ile sonuçlanan iş kazalarının büyüklüğünü ifade etmek üzere, “iş kazası sayısı” ve “Kaza Olabilirlik Oranı” (Accident Insidence Rate⁽³⁾) gibi iki farklı gösterge kullanılmaktadır. Kaza Olabilirlik Oranı (KOO) ölüm ve yaralanma ile sonuçlanan iş kazaları için ayrı ayrı hesaplanabilmektedir.

Kaza Olabilirlik Oranı = (Kaza sayısı / Toplam İşçi Sayısı) X 100 000                                 (1)

YLİ işletmesindeki yıllara göre risk seviyesini değerlendirmek üzere “Stokastik Risk Modelleme” tekniği kullanılmıştır. Riskin gerçekleşmesi bir tehlike olasılığına ve bu tehlikenin vereceği zarar derecesine bağlıdır. Riski niceleyici olarak modelleyebilmek için olasılık teorisinden yararlanılmaktadır. Belli bir zaman dilimi içerisinde (örneğin bir hafta) gerçekleşen kaza sayısının (tehlike) ve bu kazalar nedeniyle ortaya çıkan iş günü kayıplarını (etki) tahmini olasılık dağılımları kullanılarak yapılabilir. İş kazalarının olasılık dağılımları genellikle Poisson dağılımına uymaktadır.

P(X = x) = (e^-l l^x) / x!                        x = 0,1,2,… l≥0.                                                         (2)

l: Verilen zaman aralığındaki beklenen iş kazası sayısı (gün, hafta..)

x: Verilen zaman aralığında hesaplanılması istenilen ihtimal

İş kazası risklerini değerlendirebilmek için belli bir zaman dilimi içerisinde gerçekleşen iş kazası ve işgünü kayıplarının olasılık dağılımlarının ortaya çıkarılması gerekir. Daha sonra bu dağılımlara uygun dağılım modelleri seçilir. Böylece iş kazaları ve işgünü kayıplarını matematiksel olarak bir formülle ifade edebilir ve olasılık hesapları yapabiliriz. Bugüne kadar yapılmış çalışmalar göstermiştir ki: iş kazası sayılarının dağılımı çoğunlukla Poisson dağılımına uygun gelişirken, iş günü kayıpları Lognormal olasılık dağılımına uymaktadır.

Risk (İş Günü Kaybı / Yıl)   =             İş Kazası Sayısı          X       İş Günü Kaybı            (3)

(3) numaralı eşitliği analitik olarak çözebilmek için matematikçiler tarafından “First Order Reliabilty Method” (FORM⁽⁴⁾) tekniği geliştirilmiş olmakla birlikte, uygulamacılar bu eşitliğin çözümünde, daha çok Monte Carlo Simülasyonu veya Latin Hypercube yöntemlerini tercih etmektedirler. Bu çalışmada örnek sayısı yeterli görüldüğü için Monte Carlo Simülasyon tekniği tercih edilmiştir. Risk seviyelerini derecelendirmek üzere kullanılan Risk Olasılık Matrisi Çizelge 1’de ve risk seviyesinin belirlenmesinde kullanılan sıralama Çizelge 2’ görülmektedir.

Çizelge 1. Risk olasılık matrisi.

Çizelge 2. Risk olasılığına göre risk seviyeleri.

ARAŞTIRMA BULGULARI

Kaza Kayıtları

Yeniköy Linyit İşletmeleri’nde 1997–2007 yılları arasındaki 11 yıllık dönemde toplam 286 yaralanmalı iş kazası meydana gelmiş ve bu kazalar sonucunda 4387 iş günü kaybı oluşmuştur. Ayrıca, biri 1998 yılı, diğeri ise 2005 yılı olmak üzere 2 adet de ölümle sonuçlan iş kazası yaşanmıştır. İş gücü kaybı hasarın büyüklüğünü açıklamak için kullanılan en etkin parametredir. İş günü kaybı ortalaması yıllık 421 gün olup, standart sapması da 136 gündür. 2001 yılı hariç iş günü kayıpları genelde düşme eğilimi göstermektedir. YLİ işletmesinde İş Güvenliği biriminin oldukça titiz çalışmaları ve yapılan eğitim programları ile birlikte iş sağlığı ve güvenliği konusunda çalışanlarda bilinç oluşturulmuş bu da kaza ve iş günü kayıplarının azalmasına katkıda bulunmuştur. YLİ’de meydana gelen iş kazalarının iş günü kaybı oranlarına bakılırsa; 1–14 gün arası iş görmezliğe neden olan kazaların oranı %68’dir. Bu da göstermektedir ki; işletmede meydana gelen kazalar genelde hafif yaralanmalar şeklindedir. 2 ay ve üzeri iş göremezliğe neden olan kazaların oranı ise % 3,7’dir. YLİ’ de meydana gelen kazalarda en çok kaza yapanlar %55,15 ile 30–40 yaş aralığındaki işçiler olup bunu %44,28 ile 40–50 yaş aralığı izlemektedir. YLİ Müdürlüğünde en çok kaza %57,4 ile açık ocakta meydana gelmektedir.

İş kazalarında en çok hasar gören vücut uzuvu %33,5 ile el’de meydana gelip bunu %23,9 ile muhtelif uzuvlar ve %21,3 ile de ayak takip etmektedir. En düşük oran ise %1,5 ile bacaklar olmuştur. İşçilerin %58,82 sinin 1 defa kaza yapmışlardır. %21,32 sinin ikinci kazası, %13,24’ünün 3. kazası, %2,94’ ünün 4. kazası ve % 3,68’ inin de 5. kazasıdır. YLİ Müdürlüğü’nde 1997 ile 2007 yılları arasında Kaza Olabilirlik Oranı, Ölümle sonuçlanan kazalar için 87 ve yaralanma ile sonuçlanan kazalarda ise 5639 olmuştur. Avrupa Birliği Ülkelerinde ölümlü kazalar için KOO 17,16 ve yaralanma ile sonuçlanan kazalarda ise 6745 olmuştur⁽⁵⁾.

Tehlikelerin Değerlendirilmesi

Bir açık maden işletmesinde karşılaşılabilecek tehlikeler Çizelge 3’de verilmiştir. İşletme kayıtlarına göre 1997 ile 2007 yılları arasında gerçekleşen tehlikelerin tamamı Poisson dağılımı göstermekte olup, bunlara ilişkin istatistik analiz sonuçları Çizelge 4’de verilmiştir.

Çizelge 3. Açık maden işletmesinde karşılaşılabilecek tehlikeler.

ILO’nun İşçi İstatistikleri Konferansında, bir ölümlü iş kazasının 7500 kayıp işgünü olarak değerlendirilmesi kararlaştırılmıştır. Avrupa birliği kayıtlarında⁽⁶⁾ ise ölümle sonuçlanan iş kazalarında, iş günü kayıplarını hesaplamak için, işçinin 65 yaşına kadar kaybettiği işgünü sayısı dikkate alınmaktadır. Bu çalışmada da, ölümlü iş kazaları için, işçinin emeklilik yaşına kadar olan iş günü kaybı dikkate alınmıştır. İş kazalarına sebep olan tehlikelerin haftalık olasılık dağılımları Şekil 2’de ve yıllık olasılık dağılımı Şekil 3’te verilmiştir. Kazaların neden olduğu iş günü kayıpları lognormal dağılım göstermektedir. Oluşturulan modele göre, 2 haftada ortalama 1 iş kazası beklenmektedir. İki iş kazası arasındaki ortalama süre ise 14 gündür.

Çizelge 4. Beklenen kaza sayıları ve kaza olasılıkları.

β*: İki kaza arasında geçen ortalama süre (gün)

Risk Değerlendirmesi

İş günü kayıplarının yığışımlı olasılık dağılımı grafiğine göre (Şekil 4); yılda 119 iş günü kaybı, düşük risk gurubuna girerken, 511 iş gününden daha fazla olan kayıplar kabul edilemez olarak değerlendirilmektedir (Çizelge 5). YLİ’ deki iş kazası riski, 1997–2005 arasında kabul edilemez veya çok yüksek seviyededir. 2006 yıllında iş kazası riskinin yüksek ve 2007 yılında ise Orta seviyede olduğu değerlendirilmiştir (Çizelge 6).

Çizelge 5. Yıllık olasılık dağılımına göre risk seviyeleri.

Çizelge 6. risk değerlendirmesi.

SONUÇLAR VE ÖNERİLER

Bu çalışmada elde edilen sonuçları aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür:

• YLİ’ de görülen iş kazalarının %81’i 1 ile 21 gün arasında iş günü kaybına sebep olmaktadır. Bu sonuç iş kazalarının çoğunun küçük riskler doğurduğunu göstermektedir.
• En yüksek tehlike kaynağı İş Makineleridir. Bunu Kara Yoluyla Taşıma ve Atölye ve İş Makineleri Dışındaki Diğer Makineler izlemektedir.
• Kaza Olabilirlik Oranı, Ölümle sonuçlanan kazalar için 87 ve yaralanma ile sonuçlanan kazalarda ise 5639 olmuştur.
• İşletmede, 2 haftada ortalama 1 iş kazası beklenmektedir.
• YLİ’ deki iş kazası risk seviyesi, 1997 ile 2005 yılları arasında çok yüksek veya kabul edilemez seviyededir. 2007 yılında ise orta seviyeye düşmüştür. Bu düşüşün, son yıllarda iş sağlığı ve güvenliği alanında işletmede yapılan yatırımlar ve eğitim çalışmalarının ürünü olduğu düşünülmektedir.

TEŞEKKÜR

Bu çalışma için maddi destek sağlayan Çukurova Üniversitesi, Bilimsel Araştırma projeleri Destekleme Fonu’ na (MMF2006D29) ve araştırmaya teknik destek sağlayan TKİ/GELİ Müessese Müdürlüğü’ne teşekkür ederiz.

KAYNAKLAR

(1) İSTANBULLUOGLU; Y.S., Statistical evaluation of accidents occurring at TKI in between 1984 and 1999. Madencilik, 38 (4):29-41, (1999).

(2) URAL; S., DEMİRKOL; S, Evaluation of Occupational Safety and Healthy in Surface Mines”, Safety Science, (46) 1016-1024, (2008)

(3) EUROSTAT; Statistical analysis of socio-economic costs of accidents at work in the European Union. Final Report, (http://europa.eu.int/comm/eurostat), (2004).

(4) HASOFER; A.M., LİND; N.C.; An exact and invariant first-order reliability format. Journal of Engineering Mechanics, ASCE 100, 111–121, (1974).

(5) ESAW; The Europeanstatitics on accidents at work. Initial results. (http://europa.eu.int/comm/eurostat), (2003).

(6) EUROSTAT; Statistical analysis of socio-economic costs of accidents at work in the European Union. Final Report, (http://europa.eu.int/comm/eurostat), (2004).

Suphi Ural

Çukurova Üniversitesi, Mühendislik Mimarlık Fakültesi, Maden Mühendisliği Bölümü, Adana

Tülin Demirdüzen

Çukurova Üniversitesi, Mühendislik Mimarlık Fakültesi, Maden Mühendisliği Bölümü, Adana

ÖZET Delme, ateşleme, kırma, öğütme, kesme ve benzeri madencilik faaliyetlerinden kaynaklanan solunabilir boyuttaki kristalin silika tozları ciddi fakat önlenebilir meslek hastalığı riskleri doğurmaktadır. Kristalin silika içeren tozların silikoz hastalığına neden olduğu uzun yıllardan beri bilinmektedir.

Çalışmanın ilk bölümünde, solunabilir tozların örneklenmesi ve mineralojik özelliklerinin belirlenmesine yönelik olarak kullanılan teknikler hakkında bilgi verilmiştir. Daha sonra Çukurova bölgesinde pilot olarak seçilen üç taşocağı işletmesinde toz örneklemesi yapılmış ve alveollere ulaşan toz numunelerinin kristalin yapıdaki SiO₂ içerikleriyle diğer mineralojik özellikleri kantitatif X-ışını kırınımı yöntemi ile incelenmiştir. Bu çalışmanın amacı, Ceyhan ilçesi civarındaki bazı kireçtaşı ocağı işletmelerinden kaynaklanan solunabilir tozların kristalin silika içerikleri hakkında bilgi edinmektir. Kireçtaşı ocaklarında, solunabilir tozlardaki kristalin silika içeriği %1,3 ile %3,8 arasında değişirken solunabilir kristalin silika toza maruziyet Zaman Ağırlıklı Ortalama değeri 0,05 mg/m³ ile 0,23 mg/m³ arasındadır.

ABSTRACT Occupational exposure to respirable crystalline silica as a result of mining operations such as drilling, blasting, crushing, grinding, cutting etc. is a serious but preventable health hazard. For many years, it has been known that inhalation of fine dust containing a proportion of crystalline silica can cause silicosis.

At the first part of this study, sampling and analyzing methods of respirable crystalline silica were shortly introduced. Then mineralogical analyses and crystalline silica results of respirable dust samples obtained from limestone quarries were given. The aim of this study is to have an idea on the crystalline silica content of respirable dust at the some limestone quarries located at the vicinity of Ceyhan province. The crystalline silica content of respirable dust varies from 1,3% to 3,8% and Time Weighted Average (TWE) are between 0,05 mg/m³ and 0,23 mg/m³.

1 GİRİŞ

İş yerlerinde çeşitli işlemler sonucu oluşan ve havada askıya geçen tozları uzun süre soluyan işçilerde çeşitli akciğer hastalıkları görülebilmektedir. Tozların neden olduğu bu tür meslek hastalıklarının tümüne birden “pnömokonyoz” adı verilir. 20635 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan “Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle İlgili Yönetmelikte” (1990) Pnömokonyoz–Akciğer Toz Hastalığı, “akciğerde toz birikmesi ve buna karşı dokusal tepkime sonucu oluşan akciğer hastalığı” olarak tanımlanmıştır. Pnömokonyoz, hastalığa neden olan tozun cinsine göre adlandırılmaktadır. Örneğin, alfa kuvars, beta kuvars, tridimit ve kristobalit minerallerinin tozlarına uzun süre maruz kalan işçilerde silikoz (silikosis), kömür tozunun solunması ile antrakoz, demir tozlarının solunmasıyla sideroz ve asbest tozlarının solunmasıyla asbestoz adı verilen rahatsızlıklar oluşabilmektedir (Ataman, 1973). Pnömokonyoz hastalıkları içerisinde insan sağlığı için en tehlikeli olanı silikozdur. Punus, Hippokrates ve Celcus gibi bilginlerin yazılarından, bu hastalığa eski çağlardan beri rastlanıldığı anlaşılmaktadır. Silikosis kelimesi ilk olarak 1870 yılında Visconti tarafından kullanılmış, 1883 yılında Arnold hastalığın patolojik anatomisi üzerindeki ilk araştırmayı yapmıştır (Stoces, ve Jung, H., 1970).

Tozlar, mesleki sağlık açısından aerodinamik tane çaplarına göre üç ayrı gurupta incelenmektedir (TSE, 1996):

(i) Solunabilir tozlar: %50’sinin aerodinamik çapı 80 – 100 µm’nin altında kalan, trokal ve alveollere ulaşan tozları da içeren, maruz kalındığında ise tüm solunum sistemini etkileyen tozlardır. Ağız ve burun yoluyla alınan, havada asılı kalan tüm parçacıkların kütlesi şeklinde de tanımlanmaktadır,

(ii) Trokal tozlar: %50’sinin aerodinamik çapı 10 µm’nin altında kalan, alveollere ulaşan tozları da içeren, maruz kalındığında alt solunum yollarını etkileyen ve akciğere kadar ulaşabilen tozlardır,

(iii) Alveollere ulaşan tozlar: %50’sinin aerodinamik çapı 4 µm’nin altında kalan ve maruz kalındığında alveollere kadar ulaşabilen tozlardır.

Günümüzde, pnömokonyozun tedavisi olanaklı değildir. Bu nedenle, hastalıkla mücadele, işyeri çalışma koşullarının iyileştirilmesi ve pnömokonyoz şüphelilerinin ortamdan uzaklaştırılması ile yapılmaktadır. İşyerlerinde müsaade edilen solunabilir toz sınır değerlerinin aşılmamasına özen gösterilerek hastalığın oluşumuna engel olunabilir. Bunu sağlamak için; solunabilir tozların örneklerinin alınarak kimyasal ve mineralojik özelliklerinin incelenmesi konuları büyük önem kazanmaktadır. Tarım, madencilik ve madencilikle ilgili sektörler, taş ocağı ve kum ocağı işletmeleri, inşaat sektörü, çimento ve cam endüstrisi, demir ve çelik endüstrisi, döküm sanayisi, lastik ve plastik imalathaneleri, kuyumculuk atölyeleri, diş laboratuarları silikoz tehlikesi taşıyan sektörlerdir. Silikoz hastalığı tehlikesi taşıyan bu sektörlerde Türkiye genelinde 2.251.270 işçi çalışmakta olup, 770.000 kişinin silikoz riski ile karşı karşıya olduğu tahmin edilmektedir (Ural, 2007). Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü tarafından bir “Ulusal Pnömokonyoz Önleme Eylem Planı” hazırlanarak yürürlüğe konulmuştur (Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, 2007). Bu eylem planı kapsamında, “toz kontrol yöntemlerinin değerlendirilmesi ve etkinleştirilmesi için teknik çalışmaların yapılması” konusu öncelik kazanmaktadır.

Bu çalışmanın amacı, Ceyhan ilçesi civarındaki bazı kireçtaşı ocağı işletmelerinden kaynaklanan solunabilir tozların kristalin silika içerikleri hakkında bilgi edinmektir.

1.1           Kristalin Silikanın Kimyasal ve Fiziksel Özellikleri

Silika, kristal veya amorf olmak üzere iki farklı formda bulunabilmektedir. Kristal silika, alfa kuvars, beta kuvars, tridimit, kristalobalit, keatit, koesit, sisthovite ve moganit şeklinde bulunur. Sıcaklık, basınç ve doğal etkenler bu şeklin bozularak başka şekiller almasına sebep olabilir. Sudaki çözünürlüğü oda sıcaklığında 6-11 mg/cm³ (SiO₂) olarak değişir.

1.2           Örnekleme ve Analiz Teknikleri

Çalışanların maruz kaldığı alveollere ulaşan tozların miktarını ölçmek üzere standardına uygun, gravimetrik temelli, siklonlu kişisel toz örnekleyiciler kullanılmaktadır. Toz örnekleme işlemi, siklon ve filtre ile ilişkilendirilmiş olan bir hava pompası vasıtasıyla yapılmaktadır. Toz konsantrasyonunun ölçümü (mg/m³), pompanın belirli bir süre içinde çektiği hava miktarı (m³) ile filtre üzerinde tutulan kirleticilerin ağırlığının (mg) belirlenmesi ile hesaplanabilmektedir. Akış debileri 1,7 L/dakika olan Dorr-Oliver ve 2,2 L/dakika debili Higgins-Dewell siklonları en az hata ile örnekleme yapabilen siklon türleridirler (Bartley ve ark, 1994). Dorr-Oliver 10–mm siklonu Amerikan Maden Güvenliği ve Sağlığı Kurumu (Mine Safety and Health Administration – MSHA) tarafından yaygın olarak kullanılırken, İngiltere’de Higgins–Dewell siklonu tercih edilmektedir.

Maruziyet Sınır Değerlerini belirlemek üzere uzun ve kısa vadeli ölçümler yapılmaktadır;

(i) Zaman Ağırlıklı Ortalama-ZAO (Time Weighted Average–TWA): En az 8 saat ve olağan çalışma koşullarında, işçinin maruz kaldığı toz konsantrasyonunu ifade eder.

Kısa Dönem Maruziyet Sınır Değeri (Short term exposure limits–STEL): 15 dakika süreyle maruziyet konsantrasyonunu belirlemek üzere yapılan ölçümlerde kullanılmaktadır.

İşyeri Maruziyet Sınır Değeri, en az 8 saat ve olağan çalışma koşullarında, sağlık açısından herhangi bir sorun oluşturmayan günlük aşılmaması gereken değerdir. Her ülke kendi koşullarını dikkate alarak İşyeri Maruziyet Sınır Değerleri geliştirmekte ve bu sınır değerleri uygulamaya koyarken, gerekli yasal düzenlemeleri de yapmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri, Belçika, Danimarka, Finlandiya, Norveç, Portekiz, İsveç, Yunanistan, İspanya ve Fransa’da solunabilir tozlardaki kristalin silika miktarının sınır değeri Kuvars, Tridimit ve Kristobalit için ayrı ayrı belirlenmiştir (Çizelge 1). National Institute for Occupational Safety and Health-ABD (NIOSH) ise solunabilir tozlardaki azami kristalin SiO₂ konsantrasyonunu 0,05 mg/m³ olarak önermektedir. Kuruluş, önerdikleri konsantrasyonun pnömokonyoz riskini tam olarak önleyemediğini, ancak, halen toz örnekleme ve kristalin yapıda SiO₂ miktarını belirlemek üzere kullanılmakta olan yöntemlerin de 0,05 mg/m³ değerinden daha aşağıya çekilmesine de olanak vermediğini belirtmektedir (Kathleen, 2002). Almanya Çalışma Bakanlığı (Bundesministerium für Arbeit) kristalin kuvars tozu için herhangi bir maruziyet sınır değeri kullanmamakta bunun yerine silikoz tehlikesi olan işyerlerinde “İşçi Sağlığı Koruma Sistemini” uygulamayı zorunlu kılmıştır.

Ülkemizde, Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle İlgili Yönetmelik kapsamına giren işyerlerinde, ortam havasında kristal yapıda SiO₂ içeriği %5’ten az olduğu takdirde Eşik Sınır Değerleri (ESD), 5mg/m³ olarak kabul edilmektedir. Ortam havasında kristal yapıda SiO₂ içeriği %5’ten fazla olan işyerlerinde ise Eşik Sınır Değer (ESD = 25 / %SiO₂) eşitliği yardımıyla bulunmaktadır. Bu durumda, yönetmelik kapsamındaki işyerlerinde, tamamen kristal yapıda SiO₂ içeren solunabilir tozlarda uzun süre ve olağan çalışma koşullarında sağlık açısından herhangi bir sorun oluşturmayacağı öngörülen ESD 0,25 mg/m³ değerini aşmamalıdır.

Toz örneklerinin mineralojik analizi üç farklı teknikle yapılabilmektedir. Bunlar;

• XRD Spektrometri
• FTIR Spektrometri
• Colorimetrik(Renkli) Spektrofotometri

En sık kullanılan yöntemler XRD ve FTIR teknikleridir.

Çizelge 1. Çeşitli ülkelerde kullanılmakta olan kristalin silika maruziyet sınır değerleri (Kathleen, 2002).

2 MATERYAL VE YÖNTEM

2.1           Materyal

Bu çalışmada Adana/Ceyhan İlçesi civarındaki üç ayrı taşocağı işletmesinden alınan solunabilir toz örnekleri kullanılmıştır. İnce kristalin bir yapıda olan bölgedeki kireçtaşları rekristalize özellikte olduğundan fosillere rastlanılmamıştır. Kireçtaşları içerisinde, az miktarda, damarlar halinde iri kalsit kristalleri de bulunmaktadır.

2.2           Metot

2.2.1 Toz numunelerinin alınması

Solunabilir tozların örneklenmesi için Health and Safety Executive (HSE) tarafından geliştirilen “solunabilir ve alveollere ulaşan tozların örneklemesi ve gravimetrik analizi” adlı teknik ve SKC2000 marka kişisel toz örnekleme cihazı kullanılmıştır (HSE, 2005).

2.2.2 Kantitatif Faz Analizi Tekniği

Toz örneklerinin XRD çekimi Anadolu Üniversitesi, Malzeme Bilimi ve Mühendisliği Bölümü’nde yapılmıştır. XRD çekimleri Rigaku difraktometre ile Cu Kα tüple, 5º-60º arasında, 0,02º/dakika ganyometre hızında yapılmış ve sonuçlar sayısal olarak bir dosyaya kaydedilmiştir. Bu dosyalar SIROQUANT bilgisayar yazılımına tanıtılarak kristal haldeki mineraller ve bunların miktarları belirlenmiştir. Rietveld (1969) en küçük kareler yöntemini kullanarak, XRD grafiğinin herhangi bir noktasında bir mineralin şiddetini hesaplayabilen bir formül geliştirmiştir. Taylor (1991) ise bir karışımdaki 25 farklı mineralin miktarlarını belirleyebilen Rietveld temelli SIROQUANT yazılımını hazırlamıştır.

Numunelerde varlığı tahmin edilen her bir mineral fazı için Rietveld formatında XRD veri dosyaları hazırlandıktan sonra elde edilen kristal formdaki minerallerin ağırlıkça yüzdeleri elde edilmiştir. SIROQUANT her fazın toplam kristal formdaki mineraller içerisindeki ağırlıkça oranını, yine her faz için Rietveld ölçek faktörüne göre standart sapmasını ve orijinal XRD grafiği ile modellenen XRD grafiği arasındaki uygunluk değerini (χ² bölünmesi) vermektedir. χ² değerinin 1 olması orijinal XRD grafiği ile modellenen XRD grafiği arasındaki uygunluluğun tam olarak sağlandığını göstermektedir.

3 ARAŞTIRMA BULGULARI

3.1           Toz Örnekleme Çalışmaları

Taş ocağı işletmelerinde uygulanan üretim süreci Delme–Patlatma–Yükleme–Nakliyat – Kırma–Eleme–Stoklama aşamalarından oluşur. Sekiz saat boyunca yapılan ölçümde siklon başlık kullanılmıştır. Siklondan geçerek filtre üzerinde toplanan 0,2 – 5 µm boyutundaki toz miktarı;

1 nolu numune için 6,4 mg, cihazın ortalama hava emme debisi 2,2 L/dakika ve ZAO 6,06 mg/m³,

2 nolu numune için 4,7 mg, cihazın ortalama hava emme debisi 2,2 L/dakika ve ZAO 4,45 mg/m³,

3 nolu numune için 4,4 mg, cihazın ortalama hava emme debisi 2,2 L/dakika ve ZAO 4,17 mg/m³ olarak ölçülmüştür.

3.2           Toz Örneklerinin Analizi

3.2.1 Kimyasal analiz

Örneklerin kimyasal analizler (XRF) tekniği ile yapılmış ve sonuçları Çizelge 2’de verilmiştir. Örneklerdeki CaO oranı % 47,57 ile % 58,31 arasında değişirken, SiO₂ içerikleri % 1,20 ile % 6,33 arasındadır.

3.2.2 Kantitatif X-ışını kırınımı analizi

Her üç numunede de kalsit, kuvars ve dolomit mineralleri olduğu tespit edilmiştir. İlk aşamada, toz numunelerinde, kalitatif XRD tekniği ile varlığı belirlenen üç mineral fazı için Rietveld formatında XRD veri dosyaları hazırlanmıştır. Kuvars, kalsit ve dolomit minerallerine ilişkin orijinal XRD patternleri yazılıma tanıtıldıktan sonra, orijinal XRD çekiminden arka plan çıkarılır. Dört aşamalı filtreleme işleminden sonra elde edilen kristal formdaki minerallerin ağırlıkça yüzdeleri elde edilmiştir (Çizelge 3).

SIROQUANT her fazın toplam kristal formdaki mineraller içerisindeki ağırlıkça oranını ve her faz için Rietveld ölçek faktörüne göre standart sapmasını (χ² bölünmesi) vermektedir.

3.2.3 Toz konsantrasyonlarının Maruziyet Sınır Değerlerine Göre Değerlendirilmesi

İşyeri Maruziyet Sınır Değeri, en az 8 saat ve olağan çalışma koşullarında, sağlık açısından herhangi bir sorun oluşturmayan günlük aşılmaması gereken değerdir. Taşocağı işletmelerinden alınan solunabilir toz numunelerine ilişkin kantitatif faz analizi sonuçları İngiltere, A.B.D ve Türkiye’de halen geçerli olan Tozla Mücadele Yönetmeliklerine göre değerlendirilmiştir (Çizelge 4).

Çizelge 2. Toz örneklerin kimyasal analiz sonuçları.

Çizelge 3. Toz numunelerinin içerdikleri mineral miktarları.

1 nolu numunedeki solunabilir kireçtaşı tozu konsantrasyonu her üç ülke tarafından kabul edilen Eşik Sınır Değer’in (ESD) üstündedir. Solunabilir kuvars tozu miktarı ise İngiltere ve A.B.D tarafından kabul edilen sınır değerlerin üzerinde ancak Türkiye’de halen geçerli olan ESD’in altındadır. Solunabilir dolomit tozu konsantrasyonu her üç standarda göre de kabul edilen ESD’in altında kalmaktadır.

2ve 3 nolu numunelerdeki kireçtaşı, kuvars ve dolomit konsantrasyonu her üç ülke tarafından kabul edilen ESD’in altında kalmaktadır.

Çizelge 4. Toz ölçüm sonuçları ve maruziyet sınır değerleri ile karşılaştırılması.

4 SONUÇLAR VE ÖNERİLER

• Solunabilir toz ölçümü yapılan taş ocağı işletmelerinden 1 nolu numunenin alındığı işletmede toz konsantrasyonu, Maden ve Taş Ocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle Yönetmeliğinde belirtilen 5,0 mg/m³ sınır değerinin üzerindedir. Ancak yine aynı yönetmeliğin Geçici 1. madde’si Taş Ocağı İşletmelerini kapsam dışında tutmaktadır,
• Örneklerdeki CaO oranı % 47,57 ile % 58,31 arasında değişirken, SiO₂ İçerikleri % 1,20 ile % 6,33 arasındadır,
• Kalitatif mineral faz analizi yapılan her üç toz numunesinde de kalsit, kuvars ve dolomit minerallerine rastlanılmıştır.
• Solunabilir toz numunelerindeki kuvars oranı % 1,3 ile % 3,8 arasında değişmektedir,
• 1 nolu numunedeki solunabilir kuvars tozu miktarı İngiltere ve A.B.D. tarafından kabul edilen maruziyet sınır değerlerinin üzerindedir ancak, Türkiye’de halen geçerli olan ESD’nin altındadır,
• 2ve 3 nolu numunelerdeki kireçtaşı, kuvars ve dolomit konsantrasyonu her üç ülke tarafından kabul edilen ESD’in altında kalmaktadır,
• Her üç numunedeki solunabilir tozdaki dolomit miktarı kabul edilen sınır değerlerin altında kalmaktadır,
• Amerika Birleşik Devletlerinde ve Avrupa Birliği’ndeki birçok ülkede solunabilir kuvars tozu için müsaade edilen üst sınır değer 0,1 mg/m³ düzeyinde olmakla birlikte, bu ülkelerde kuvars tozundan kaynaklanan meslek hastalıkları ile ilgili şikâyetlerin devam ettiği bildirilmektedir,
• Maden ve Taş Ocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle Yönetmeliğinde belirtilen solunabilir kuvars tozu için müsaade edilen (ESD) 0,25 mg/m³ değeri ile gelişmiş ülke standartlarının üzerindedir, bu nedenle yürürlükteki mevzuatın güncellenmesi gerekmektedir,
• Pnömokonyoz hastalığının tedavisi olanaklı olmadığından ve henüz geçerli olan işyeri maruziyet sınır değerleri ile tam olarak tatmin edici sonuçlar alınamadığı için, silikozla mücadele, işyerlerinde önceden belirlenmiş solunabilir toz maruziyet sınır değerlerinin aşılmamasına özen gösterilerek, işyeri çalışma şartlarını iyileştirerek ve pnömokonyoz şüphelilerini riskli ortamdan uzaklaştırarak yapılmalıdır.

TEŞEKKÜR

Bu çalışma için maddi destek sağlayan Çukurova Üniversitesi, Bilimsel Araştırma projeleri Destekleme Fonu’na (MMF2008YL1) teşekkür ederim.

KAYNAKLAR

Ataman T, 1973. Madencilerin mesleki hastalığı pnömokonyoz, 11. Türk Tüberküloz Kongresi, Bursa (337–351).

Bartley, D.L., Chen, C.C., Song, R.S., Fischbach, T.J., (1994) Respirable aerosol sampler performance testing, Am Ind Hyg Assoc J 55(11), 1036–1046.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, (2007). Ulusal pnömokonyoz önleme eylem planı, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü (http://isggm.calisma.gov.tr).

HSE, (2005). Crystalline silica in respirable airborne dusts. Method for Determination of Hazardous Substances-MDHS-101, Health and Safety Laboratory.

Kathleen, M.R., (2002) Healts effects of occupational exposure to respirable crystalline silica. NIOSH Hazard Review.

Maden ve taşocakları işletmelerinde ve tünel yapımında tozla mücadeleyle ilgili yönetmelik, 14.09.1990 tarih ve 20653 sayılı Resmi Gazete.

Rietveld, H.M., (1969). A profile refinement method for nuclear and magnetic structures. Journal of Applied Crystallography 2, 65–71.

Stoces, B, Jung, H, 1970. Maden işletmesinde toz ve silikozla mücadele, İTÜ Maden Fakültesi Yayını, (Çeviren: Saltoğlu, S.), İstanbul.

Taylor, J.C., (1991) Computer programs for standardless quantitative analysis of minerals using the full powder diffraction profile. Powder Diffraction 6, 2–9.

TS EN 481, (1996). İşyeri atmosferi – havadaki partikül ölçümleri için boyut fraksiyonu tarifleri.

Ural, S, 2007. Solunabilir tozların kristal yapıda SiO₂ içeriklerinin kantitatif X-ışını kırınımı yöntemi ile belirlenmesi, İSG İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi, 33 (39-46).

Prof. Dr. M. Emin Öcal
Ç. Ü. Mühendislik Mimarlık Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümü/Adana
Tel: (322) 338 60 84/2040, Faks: (322) 338 67 02
e.posta: emocal@cu.edu.tr

Öz

Yapı üretimi sürecinde alınacak sağlık ve güvenlik önlemlerinin belirlenip bunların noksansız ve bilinçli bir şekilde uygulanması için, bu konuda nelerin ne zaman ve nasıl yapılacağının önceden belirlenmesi büyük önem arz etmektedir. Diğer bir ifadeyle, daha inşaata başlanmadan önce bu konuda ayrıntılı bir planlamanın yapılması gerekmektedir. Ayrıca böyle bir planlama çalışmasının yapılması, işverenin isteğine de bırakılmamış olup, 23.12.2003 Tarihinde yayımlanmış bulunan “Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği”nde, inşaatına başlanılacak bir yapı henüz proje aşamasındayken sağlık ve güvenlik planının hazırlanması zorunlu kılınmıştır. Adı geçen yönetmelikte böyle bir hüküm yer almakla birlikte, bu planın genel çerçevesi ve içeriği konusunda uygulayıcılara rehberlik edecek bir metin bulunmamaktadır. Bu nedenle de konu ile ilgili olarak, kişilerin plan anlayışına bağlı ve genellikle de yetersiz sayılabilecek içerikte uygulamalar yapılmaktadır. Oysa bu planın, sürecin tümü ve inşaata özgü koşullar dikkate alınarak hazırlanması gerekmektedir.

Belirtilen nedenlerle bu çalışmada, yapı işlerinde iş sağlığı ve güvenliği bağlamında hazırlanması gereken sağlık ve güvenlik planının genel çerçevesi ve içeriğine yönelik bir öneri sunulması hedeflenmiştir. Önerilen planın, proje ve uygulama aşamalarında sağlık ve güvenlik adına yapılması gerekecek çalışmaları içerecek şekilde ve farklı yapı üretimlerine uyarlanabilecek esneklikte olması esas alınmıştır. Amaçlanan doğrultuda hazırlanmış bulunan bir sağlık ve güvenlik planı önerisi ekte sunulmuştur.

Anahtar Sözcükler: Güvenlik planı, Sağlık planı, Yapı, İş güvenliği, Plan.

Giriş

Ülkemizde inşaat sektörü, ölümlü iş kazası sayısı bakımından maalesef ilk sırada yer almaktadır (SSK, 2005). Bu olumsuz sonuçta, ülkemize has sosyal, kültürel ve ekonomik yapıdan kaynaklanan genel nitelikli etkenler yanında, yapı üretiminin iş kazası riskini artırıcı özgün koşullarının da önemli payının olduğu kuşkusuzdur. Bu nedenle, iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin oldukça ileri düzeyde uygulandığı ülkelerde de inşaat sektörü iş kazası bakımından ön sıralarda yer almaktadır (Eurostat, 2004). Dolayısıyla, inşaat sektöründe iş sağlığı ve güvenliği konusu ele alınıp önlem geliştirilirken, yapı üretiminin kendine has koşullarının da mutlaka dikkate alınması gerekmektedir.

Her konuda olduğu gibi, iş kazalarını azaltmada da en etkin yollardan birisi her düzeydeki çalışanların rastgele davranışlarını en aza indirmek; diğer bir ifadeyle, bu konuda planlı ve bilinçli hareket etme refleksini geliştirmektir. Çağdaş anlamda iş sağlığı ve güvenliği ilkelerini düzenleyen OHSAS (Occupational Health & Safety Assessment Series) standartlarında da konu bir “Yönetim” boyutu ve bütünlüğü içinde ele alınarak planlı hareketin gerekliliği ön plana çıkartılmıştır (Gürcanlı, 2005).

Belirtilen nedenlerle hareket edilmiş olmalı ki, 23.12.2003 Tarihinde yayımlanmış bulunan “Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği”nde, “Sağlık ve Güvenlik Planı (SGP)” hazırlanmasına özel önem verilmiştir (ÇSGB, 2003). Adı geçen yönetmelikte SGP’nın proje aşamasında hazırlanması öngörülerek, proje verilerinin daha ayrıntılı ve çok yönlü değerlendirilmesine olanak sağlanmıştır. Bu çerçevede ülkemizde konunun yasal zemininin oluşturulmasına yönelik önemli bir adım atılmış görünmektedir. Ancak, SGP‘yi hazırlayacak olan koordinatörün niteliklerinin tanımlanması ile ilgili hukuki boşluğun giderilmemesi nedeniyle, SGP uygulamasına henüz inşaat sektöründe başlanılamamıştır. Oldukça sınırlı sayıdaki inşaatta SGP hazırlama gayretleri görülmekte ancak bu konuda kendilerine rehberlik edecek örnek çalışmalar olmadığından, oluşturulan planlar şekil ve içerik bakımından beklenen yararı sağlamaktan oldukça uzak durumdadır.

Bu çalışmada, inşaat sektöründe uygulanabilecek bir SGP önerisi oluşturulması hedeflenmiştir. Şüphesiz yapı üretimi gibi çok değişkenli bir üretim şekli için her inşaata uygulanabilecek şablon nitelikli tek bir örneğin oluşturulması beklenemez. Bu nedenle, önerilen plan örneğinde, her türlü yapının üretim sürecinde yer alan iş aşamalarında yapılması gereken çerçeve nitelikli faaliyetler üzerinde durulmuştur. Yapılacak inşaatın projesine özgü koşullarından yansıyacak detay nitelikli uyarlamaların da ilgili koordinatörün mesleki bilgisi ve inisiyatifi ile sağlanabileceği düşünülmüştür. Bu çerçevede hazırlanıp ekte sunulmuş bulunan SGP önerisinin, akademisyen ve uygulayıcılarımızın katkılarıyla beklenen olgunluğa erişeceği umulmaktadır.

Yöntem

Plan, kısaca “izlenecek yolun belirlenmesi” olarak da tanımlanmaktadır. Plan hazırlamanın kendine özgü bir sistematiği bulunmakla birlikte, konusu ve işlevi itibariyle planlar oldukça genel nitelikli veya ayrıntılı olabilirler. SGP önerisi hazırlanırken, yapı üretiminin özgün koşulları yanında, iş sağlığı ve güvenliği konusunun ülkemizde algılanma ve uygulanması konusundaki bilinç düzeyi dikkate alınmaya özen gösterilmiştir. Bu bağlamda planın, sadece yapılacak çalışmaların genel bir sıralaması yerine aynı zamanda olumlu davranış kazandıracak unsurlar içermesinin uygun ve yararlı olacağı düşünülmüştür. Diğer taraftan da bu planın, inşaat sektöründe farklı yapı üretimlerine uyarlanmasına olanak verecek genellikte bir metin olması hedeflenmiştir. Ayrıca ilgili yönetmekte SGP’nin, inşaatın projelendirilme aşamasında hazırlanması öngörüldüğünden, planda, proje aşamasında ulaşılabileceği varsayılan bilgiler kullanılmıştır.

Plan önerisi belirtilen kabul ve kısıtlar altında hazırlandığından, ilk bakışta planda bazı ifadelerin tekrarlanıyor olduğu izlenimi uyanabilir. Bunun nedeni, plan hazırlamakla sorumlu koordinatöre, bazı önemli güvenlik önlemlerinin her farklı işte tekrarlama alışkanlığı kazandırmaktır. Ayrıca planın, projede görev alan teknik elemanların bilgi ve deneyimlerinin de dikkate alınmasına ve yapılan çalışmaların belgeye bağlanma alışkanlığının yerleştirilmesine katkı sağlayıcı içerikte olmasına özen gösterilmiştir.

Belirtilen kapsamda oluşturulan SGP, projeye özgü genel tespit ve değerlendirmeler, şantiye yerleşim projesinin hazırlanması ve şantiyenin kurulması, üretim süreci faaliyetleri, yapının temizliği ve şantiyenin taşınması, makine, donanım ve aletlerin kullanımı olmak üzere beş başlık altında toplanmış, daha sonra bu ana başlıkların bazıları alt başlıklara ayrılarak detaylandırılmıştır.

Özetlenen yöntemle oluşturulan ve EK:1’de sunulmuş bulanan bu Sağlık ve Güvenlik Planı, Çukurova Üniversitesi Yaşam Boyu Öğretim Programı Kapsamında (Ç.Ü., 2006) açılan “İş Güvenliği ve Risk Yönetimi Kursu” na katılan farklı sektör temsilcileri ile de tartışılmış, katılımcıların uygulamaya dayalı deneyim ve öneriler de plana yansıtılmıştır.

Sonuç

Çalışanların iş sağlığı ve güvenliğinin, rastgele hareket ve önlemlerle sağlanamayacağı kuşkusuzdur. Dolayısıyla konunun sistematik bir şekilde ele alınmasına ihtiyaç vardır. Bu ihtiyacın bir sonucu olarak ülkemizde iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili kapsamlı düzenlemelerin yapılması bağlamında yeni bir “Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği” hazırlanmış ve bu yönetmelikte, her inşaat için, henüz proje aşamasındayken bir “Sağlık ve Güvenlik Planı” hazırlanması zorunlu kılınmıştır. Ancak halen bu planın içeriği ile ilgili rehberlik edecek bir metnin bulunmaması, uygulamada belirsizliklere ve uygulayıcılarda çeşitli tereddütlere neden olmaktadır. Belirtilen nedenle bu çalışmada bir Sağlık ve Güvenlik Planı önerisi oluşturulmuştur. Bu önerinin, en azından halen uygulamada var olan boşluğun doldurulmasına katkı sağlayacağı ve daha kapsamlı bir planın geliştirilmesi yönündeki çalışmalara zemin oluşturacağı umulmaktadır. Ancak, işyerlerinde sağlık ve güvenlik planı hazırlamakla sorumlu olacak koordinatörün niteliğinin belirlenmesine yönelik hukuki boşluğun bir an önce doldurulması da hayati önem arz etmektedir.

Kaynaklar

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, (2003) Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği, 23.12.2003 tarih ve 25434 sayılı Resmi Gazetede.
Çukurova Üniversitesi Yaşam Boyu Öğrenim Programı, (2006) İş Güvenliği ve Risk Yönetimi Sertifika Kursu, Adana.
Eurostat, (2004) Statistical analysis of socio-economic costs of accidents at work in the European Union. Final Report. (http://europa.eu.int/comm/eurostat).
SSK, (2007) 2005 yılı istatistikleri. (http://www.ssk.gov.tr).
Gürcanlı E. G., Müngen U., (2005) OHSAS 18001 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi ve Bir Uygulama, Örneği, 3. Yapı İşletmesi Kongresi Bildiriler Kitabı, İnşaat Mühendisleri Odası, İzmir, s.382-395.

EK:1
Sağlık ve Güvenlik Planı
Proje Bilgileri

Projenin Adı : ……………………………………………………………
Projenin Yeri : ……………………………………………………………
Projenin Süresi : ……………………………………………………………
Proje Bedeli : ……………………………………………………………
Yükleniciler : ……………..…………………………………………….
……………………………………………………………
Yapı Denetim Kuruluşu : ……………………………………………………………
Proje Koordinatörleri : ……………………………………………………………
…………………………………………………………….
Planın İçeriği

Konu Sayfa

Projeye Özgü Genel Tespit ve Değerlendirmeler …………………………….. 2
Şantiye Yerleşim Projesinin Hazırlanması İle ilgili Çalışmalar ……………… 2
Şantiye Kurulması ve İşletilmesi Aşamalarında Yapılacak Çalışmalar ……… 3
Kazı Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri ………………….. 4
Beton ve Betonarme Kalıbı Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik
Önlemleri …………………………………………………………………….. 4
Betonarme Çeliklerinin İşlenmesi ve Montajı Aşamalarında Alınacak
Sağlık ve Güvenlik Önlemleri ………………………………………… 5
Beton Dökülmesi Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri ……. 5
Duvar Örülmesi Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri ……… 7
İş İskelesi Kurulması ve Kullanılması Sürecinde Alınacak Sağlık
ve Güvenlik Önlemleri ……………………………………………………… 7
Sıva, Boya, Badana ve Kaplama Yapılması Aşamasında Alınacak
Sağlık ve Güvenlik Önlemleri ……………………………………………. 8
Tesisat İşleri İle İlgili Sağlık ve Güvenlik Önlemleri ……………………… 8
Gereç Nakli Sırasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri …………… 8
Yapının Temizliği ve Şantiyenin Taşınması Aşamalarında Alınacak
Sağlık ve Güvenlik Önlemleri ………………………………………… 8
Makine, Donanım ve Aletlerin Kullanımı İle İlgili Olarak Alınacak
Sağlık ve Güvenlik Önlemleri ………………………………………………. 9

Projeye Özgü Genel Tespit ve Değerlendirmeler

□ Yapının boyutları, zemin yapısı, kazı derinliği ve kazı çalışma payı belirlenecek.
□ Kazı derinliğine bağlı olarak çevre yapıların temel şekli ile ilgili değerlendirme yapılacak.
□ Kazı sırasında alınacak İksa/Palplanş önlemi belirlenecek, bu doğrultuda İksa/Palplanş hesapları yapılacak ve bu aşama ile ilgili iş kazası risk analizi yapılacak.
□ Kazı zemini altında kanalizasyon, su, elektrik vb. alt yapı tesis veya tesisatının varlığı araştırılacak, şayet varsa bunların yerleri saptanıp kazı sahası dışına nasıl çıkarılacağı belirlenecek.
□ İnşaat süresince kullanılması muhtemel;
• Araçların çeşit ve niteliği,
• Özel ekipmanların çeşit ve niteliği,
• El aletlerinin çeşit ve niteliği,
• Kalıp sistemi,
• Beton dökme sistemi,
• Beton çeliği (geleneksel/hasır) sistemi,
• Yük asansörü sistemi,
• İskele sistemi,
Belirlenecek ve bu aşamalardaki çalışmalar ile ilgili iş kazası risk analizi yapılacak.
□ İnşaat süresince şantiyede ihtiyaç duyulacak iş güvenliği malzemelerinin muhtemel sayıları belirlenip temin edilmesine yönelik program hazırlanacak.
□ Şantiyede ilk kez işe başlayacak farklı nitelikteki çalışanlara verilecek iş sağlığı ve güvenliği eğitiminin içeriği ve programı oluşturulacak.
□ Şantiyede uyulacak/uygulanacak iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin özetlenmiş olduğu bir doküman hazırlanıp yeteri sayıda bastırılacak.

Şantiye Yerleşim Projesinin Hazırlanması ve Şantiyenin Kurulması Aşamasında Yapılacak Çalışmalar

Şantiye Yerleşim Projesinin Hazırlanması İle ilgili Çalışmalar

□ Şantiye sınırları ve inşa edilecek yapının şantiye alanı içerisindeki yeri işaretlenecek; inşaat alanının şantiye sınırlarına olan mesafesi belirlenecek.
□ Şantiyede istiflenecek gereçlerin cins, miktar ve nitelikleri belirlenecek.
□ Şantiyede inşa edilecek yardımcı binaların çeşidi, sayısı, fiziki boyutları ve nitelikleri belirlenecek.
□ Birbirleri ile ilişkileri, şantiye içi araç trafiği, iş sağlığı ve güvenliği temel ilkeleri göz önünde bulundurularak gereç istif yerleri belirlenip şantiye planına işaretlenecek
□ Gereç istif yerleri etrafında iş sağlığı ve güvenliği açısında alınması gereken önlemler olup olmadığı hususu tartışılacak; alınacak önlemler olacaksa bunların niteliği belirlenecek.
□ Şantiyede yapılacak yardımcı binalarının yerleri, birbirleri ile ilişkileri ve şantiye içi araç trafiği göz önünde bulundurularak belirlenip şantiye planına işaretlenecek;
□ Şantiyede kullanılacak araç ve iş makinelerinin fiziki boyutları, manevra kabiliyetleri, arazinin topoğrafik yapısı ve yaya trafiği dikkate alınmak suretiyle, şantiye içi servis yollarının güzergâhı belirlenerek şantiye planına işaretlenecek.
□ Şantiye servis yollarının şantiye dışı trafik ile bağlantısı belirlenip plana işlenecek.
□ Şantiye içinde araç trafiğinin seyir koşulları, yapılacak trafik işaretlemesi ve bu konuda sürücülerinin eğitimi için yapılacak çalışma programı belirlenecek.
□ Şantiyeye asılacak iş güvenliği ve sağlığı ile ilgili uyarı levhalarının çeşidi, sayısı belirlenip temin edilmesine yönelik program hazırlanacak.
□ İnşaat süresince şantiyede ihtiyaç duyulacak iş sağlığı malzemesi ve yardımcı teçhizatın çeşidi, miktarı, konulacağı yer ve muhafaza şekli belirlenip temin edilmesine yönelik program hazırlanacak.
□ Şantiyeye dışarıdan gelecek misafirlere uygulanacak güvenlik planı ve prosedürü tanımlanarak bekçi/güvenlik elemanları bu konuda bilgilendirilecek.

Şantiye Kurulması ve İşletilmesi Aşamalarında Yapılacak Çalışmalar

□ Şantiye etrafı planlandığı gibi çevrilerek, kapatma perdesinin dışına ve belirli yerlerine “izinsiz şantiyeye girmek yasak ve tehlikelidir” yazılı uyarı levhaları monte edilecek.
□ Şantiye binalarının yapıldığı yerler ile şantiyede istiflenecek gereçlerin, şantiye yerleşim planına uygunluğu denetlenecek
□ İnşaatın ilerlemesine paralel olarak iş sağlığı ve güvenliği uyarı levhaları planlanan yerlere monte edilecek.
□ Şantiyeye gelen her yeni çalışan ve/veya taşeron ekibine;
• İş sağlığı ve güvenliği konusunda kendilerinin uymaları gereken resmi dokümanların içerikleri özetle açıklanacak,
• Söz konusu dokümanlar çerçevesinde üstlendikleri sorumluluklar hakkında bilgi verilecek.
• Hazırlanmış bulunan resimli güvenlik broşürü dağıtılacak ve birlikte incelenecek,
• İş güvenliği araç ve gereçlerinin kullanımı uygulamalı şekilde anlatılacak; yararları, korunmaları ve bakımları açıklanacak,
• İş sağlığı ve güvenliği ile ilgili işaretlerin anlamı açıklanacak
□ Servis yollarına, araç ve yaya geçişini engelleyen herhangi bir malzeme veya atık dökülmemesi sağlanacak.
□ Şantiyeye kontrolsüz girişlerin önlenmesi amacıyla güvenliğin nasıl sağlanacağı belirlenip gerekli talimatlar hazırlanacak; bu amaçla istihdam edilecek personel bilgilendirilecek.
□ Çeşitli nedenlerle şantiyede açılmış çukurların etrafına mutlaka korkuluk yapılacak ve uyarı işaretleri konulacak.
□ Şantiye zemininde oluşan atıklar zaman zaman toplatılarak ayrılmış bölgede biriktirilecek ve belirli miktara ulaşınca şantiye dışına çıkarılacak.
□ Çalışanların kullanacağı tuvalet ve lavabolarda her zaman su ve sabun bulundurulacak.
□ Şantiyede, ilk yardım hizmeti verilen yer kolay görülecek şekilde işaretlenecek, burası her an hizmete/kullanıma hazır tutulacak; gerekli tıbbi gereç ve ilaçların yeterli düzeyde bulunup bulunmadığı belirli aralıklarla denetlenecek.
□ Acil durumlarda gecikmeden yardım alabilmek için, en yakın hastane, karakol, jandarma, itfaiye, ambulans telefonları kolay görülebilecek yerlere yazılacak, ilgili elemanlar bu konuda ayrıca bilgilendirilecek.
□ İş güvenliği araçları zaman zaman gözden geçirilerek işlevini yitirmiş olanlar ayıklanacak, eksilenlerin yerine konulmak üzere yeteri kadar temin edilecek.
□ Şantiyede yürütülecek iş sağlığı ve güvenliği çalışmaları sürecinde düzenlenecek belge ve raporların oluşturulup bunların takibi ve arşivlenmesi ile ilgili sistem geliştirilecek ve uygulanacak.

Üretim Aşamasında Yapılacak İş Sağlığı ve Güvenliği Çalışmaları

Kazı Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Bu aşamadan çalışacak kişi, ekip veya taşerona, toplu olarak, karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar konusunda özet bilgi aktarılarak işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılacak ve bu araçlar hakkında bilgi verilecek; iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenecek.
□ 1. Bölümde yapılan tespitler doğrultusunda, çalışanları ve çevre yapıları korumak üzere oluşturulan iksa önlemleri ilgili teknik elemanların nezaretinde tamamlanacak, projesine uygun yapılmış olduğu ilgili elemanlarca belgeye bağlanması sağlanacak.
□ Kazının yapılması ve kazılan malzemenin uzaklaştırılmasında görev alacak makine, donanım ve araçların operatör ve sürücülüleri ile yardımcılarına, iş sağlığı ve güvenliği kapsamında dikkat etmeleri gereken hususlar hatırlatılacak ve gerekli uyarı levhaları yerleştirilecek.
□ Kazı alanına düşmelerin önlenmesi, bu alana araç ve çalışanların güvenli bir şekilde giriş ve çıkışlarının sağlanması ile ilgili hususlar ilgililerle tartışılarak belirlenecek ve bu önlemlere uyulup uyulmadığı denetlenecek.
□ Belirli aralıklarla çalışma alanı gezilerek çalışanların çalışma ortamı ve yapılmakta olan işin gereği olan iş güvenliği araçlarını kullanıp kullanmadıkları denetlenecek, kuralsız çalışma yapanlar uyarılacak, sorumlulara bilgi verilecek ve bu işlemleri belgeye bağlanacak.

Beton ve Betonarme Kalıbı Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Kalıpçı ekibi veya taşeronuna, kalıp yapımı sırasında karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar hatırlatılacak; bu bağlamda işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılacak ve bu araçlar hakkında bilgi verilecek; iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenip dosyalanacak.
□ Her beton ve B.A elemanın kalıbı tamamlandıktan sonra, beton dökümüne başlamadan önce kalıbın ilgili teknik eleman tarafından incelendiğine ve yeterince sağlam ve güvenli bulunduğuna dair belge düzenletilerek dosyalanacak.
□ Döşeme kalıplarında yer alan (baca, asansör yuvası vb.) büyük boşlukların üzerinin usulüne uygun şekilde kapatılması veya etrafına korkuluk yapılması hususunun yerine getirildiğinin ilgili teknik elemanca denetlendiğine dair belge düzenlenerek dosyalanacak.
□ Kalıp sökülmeye başlanılmadan önce ilgili teknik elemanın izninin olduğuna dair belge düzenlenmesi sağlanacak.
□ Sökülen parçaların rastgele ortada bırakılmaması, çivileri temizlendikten sonra belirlenmiş yerde istiflenmesi sağlanacak.
□ Belirli aralıklarla kalıp yapım veya söküm bölgeleri gezilerek çalışanların çalışma ortamı ve yaptıkları işin gereği olan iş güvenliği araçlarını kullanıp kullanmadıkları denetlenecek, kuralsız çalışma yapıldığı tespit edilmesi halinde gerekli uyarılar yapılacak, sorumlulara bilgi verilecek ve bu işlemler belgeye bağlanacak.

Betonarme Çeliklerinin İşlenmesi ve Montajı Aşamalarında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Demirci ekibi veya taşeronuna, demirlerin işlenmesi yerine konulması aşamalarında karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar hatırlatılacak; bu bağlamda işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılarak bu araçlar hakkında bilgi verilecek; iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenecek.
□ Belirli aralıklarla demir işleme ve yerleştirme bölgeleri gezilerek çalışanların çalışma ortamı ve yaptıkları işin gereği olan iş güvenliği araçlarını kullanıp kullanmadıkları denetlenecek, kuralsız çalışma yapıldığı tespit edilmesi halinde gerekli uyarılar yapılacak, sorumlulara bilgi verilecek ve bu işlemler belgeye bağlanacak.
□ Demir işleme sırasında oluşacak küçük metal parçalarının rasgele atılmayıp, belirlenmiş bir yerde toplanması konusunda gerekli hatırlatma yapılacak ve bunun uygulanıp uygulanmadığı denetlenecek

Beton Dökülmesi Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Beton ekibi ve/veya taşeronuna, betonun karıştırılması, taşınması, dökülmesi ve sıkıştırılması aşamalarında karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar hatırlatılacak; bu bağlamda işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılarak bu araçlar hakkında bilgi verilecek; iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenecek..
□ Belirli aralıklarla beton yapım ve döküm bölgeleri gezilerek çalışanların çalışma ortamı ve yaptıkları işin gereği olan iş güvenliği araçlarını kullanıp kullanmadıkları denetlenecek, kuralsız çalışma yapıldığı tespit edilmesi halinde gerekli uyarılar yapılacak, sorumlulara bilgi verilecek ve bu işlemler belgeye bağlanacak.

Duvar Örülmesi Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Duvarcı ekibi ve/veya taşeronuna, duvar örülmesinde kullanılacak malzemenin, taşınması ve duvar örme aşamalarında karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar hatırlatılacak; bu bağlamda işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılarak bu araçlar hakkında bilgi verilecek; iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenecek.
□ Duvar örerken kullanılan sehpa iskelelerin taşıyıcı kısım ve platformunun uygun düzenlenmiş olduğuna dair ilgili teknik elemanca düzenlenen belge ilgili dosyaya konulacak.
□ Belirli aralıklarla duvar örülen yerler gezilerek çalışanların çalışma ortamı ve yaptıkları işin gereği olan iş güvenliği araçlarını kullanıp kullanmadıkları denetlenecek, kuralsız çalışma yapıldığı tespit edilmesi halinde gerekli uyarılar yapılacak, sorumlulara bilgi verilecek ve bu işlemler belgeye bağlanacaktır.

İş İskelesi Kurulması ve Kullanılması Sürecinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ İskele ekibi ve/veya taşeronuna, iskele kurulması ve sökülmesi aşamalarında karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar hatırlatılacak; bu bağlamda işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılarak bu araçlar hakkında bilgi verilecek; iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenecek.
□ İlgili teknik elemanlarca;
• İskele taşıyıcı elemanlarının yüke uygun tasarlandığı,
• İskelenin çapraz ve takviyelerle yeterince sağlamlaştırıldığı,
• İskelenin binaya uygun şekilde bağlandığı,
• İskele platformunun yeteri genişlikte ve güvenli biçimde oluşturulduğu,
• İskele katları arasında uygun ve güvenli şekilde merdiven yapıldığı,
• İskelenin uygun düzenlenmiş korkuluklar ve emniyet kemeri bağlama sistemi ile donatıldığı,
• İskelede çalışanların, yüksekte çalışmalarında sakınca olmadığına dair raporlarının bulunduğu,
• Asma iskelenin taşıyıcı sisteminin uygun biçimde tasarlandığı ve yapıya bağlandığı; iskele platformunun kullanım amacına uygun ve güvenli biçimde tasarlandığı ve üretildiği; iskeleye kumanda eden sistemin tüm parçalarının kusursuz durumda bulunduğu teyit edilerek bunun belgelenmesi sağlanacak

□ İskele kurulması, kullanılması ve sökülmesi aşamalarında çalışma mahalli belirli aralıklarla dolaşılarak, çalışanların çalışma ortamı ve yaptıkları işin gereği olan iş güvenliği araçlarını kullanıp kullanmadıkları denetlenecek, kuralsız çalışma yapıldığı tespit edilmesi halinde gerekli uyarılar yapılacak, sorumlulara bilgi verilecek ve bu işlemler belgelenecektir..

Sıva, Boya, Badana ve Kaplama Yapılması Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Söz konusu iş aşamalarında karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar hatırlatılacak; bu bağlamda çalışanlara, işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılarak bu araçlar hakkında bilgi verilecek, iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenecek.
□ Bu başlıklar altında yapılacak işler gerçekleştirilirken iskele kurulmasının gerekmesi halinde, iskeleler konusunda belirtilen önlemler uygulanacak.
□ Bu başlık altında belirtilen işlerin gerçekleştirildiği çalışma mahalleri belirli aralıklarla dolaşılarak, çalışanların çalışma ortamı ve yaptıkları işin gereği olan iş güvenliği araçlarını kullanıp kullanmadıkları denetlenecek, kuralsız çalışma yapıldığı tespit edilmesi halinde gerekli uyarılar yapılacak, sorumlulara bilgi verilecek ve bu işlemler belgeye bağlanacaktır.

Tesisat İşleri İle İlgili Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Elektrik tesisatı, sıhhi tesisat, soğutma tesisatı vs. tesisat işlerinin gerçekleştirilme aşamalarında görev alacak her düzeydeki çalışanları karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar hatırlatılacak; bu bağlamda işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılarak bu araçlar hakkında bilgi verilecek; iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenecektir.

Gereç Nakli Sırasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Gereç nakillerinde belirlenmiş bulunan güzergâhın izlenmesi, düşme ya da devrilme gibi iş kazası riski oluşturacak istif ve nakil şekillerinden kaçınılması, bu süreçte kullanılacak iş sağlığı ve güvenliği araçlarının kullanılması konularında ilgililer bilgilendirilecek ve izlenecek.

Yapının Temizliği ve Şantiyenin Taşınması Aşamalarında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Temizlik ve şantiyenin taşınması aşamalarında izlenecek iş sırasının ilgili teknik elemanlarca planlanması ve planın, bu aşamalarda görev alacaklara ayrıntılı biçimde açıklanması sağlanacak.
□ Söz konusu iş aşamalarında görev alacak olanlara, karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar hatırlatılacak; bu bağlamda işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılarak bu araçlar hakkında bilgi verilecek; iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenecektir.

Makine, Donanım ve Aletlerin Kullanımı İle İlgili Olarak Alınacak
Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Şantiyede kullanılacak iş makinelerinin;
 Kullanımı sırasında uyulması gereken güvenlik önlemleri,
 Periyodik bakımları ve bu aşamada uymaları gereken kurallar ve düzenlenecek belgeler,
 Uyacakları hız sınırı ve trafik kuralları
konularını içeren güvenlik önlemleri yönergesi operatör, sürücü ve çalışanlara verilecek.
□ Düşey taşımada kullanılacak vinç ve asansörlerin;
• Uygun/sağlam bir şekilde kurulduğu,
• İşletimleri ile ilgili bilgilerin operatörlerine verildiği,
• Azami yük taşıma kapasitelerinin görünen bir yere yazılmış olduğu
• Periyodik bakımlarının yapıldığı,
Konularına yönelik olarak ilgili teknik elemanlarca gerekli belgeler düzenlenerek dosyalanacak, bu araçların bulunduğu yerlere yeteri sayıda uyarı levhası konulacaktır.

Harun ATILGAN
Maden Mühendisi-İş Müfettişi-Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı-
İş Teftiş Adana Grup Başkanlığı

ARANAN ŞARTLAR
İşyerlerinde yapılan kontrollerde genel olarak aşağıdaki hususlar kontrol edilmektedir. Her işletme bu listeyi kendi şartlarına göre düzenleyebilir ve eksik hususları ilave ederek kendine özel bir kontrol listesi oluşturabilir. Bu listenin düzenlenmesinde işletmelerin genel olarak yükümlülüklerinin bir dökümünü yapmak ve bu yükümlülükle ilgili mevzuat ve madde numaraları ile yasal dayanakları verilmeye çalışılmıştır.

Sağlık Gözetimi:
1. SAĞLIK RAPORU:
İşçilere işe girişlerinde ağır ve tehlikeli işlerde çalışmasına elverişli olduğunu gösterir sağlık raporları alınmalı, sağlık raporları Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği’ndeki örneğine uygun olmalı ve yılda bir İşçilerin periyodik sağlık kontrolleri yapılmalıdır. (İş Kanunu Madde: 86, Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği Madde: 5, Ek II)
2. TOZLA MÜCADELE BİRİMİ:
300 ve daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde İşverenler işyerlerinde tozla mücadele için çalışmak üzere Tozla Mücadele Birimi kurmakla yükümlüdürler.
(Maden ve Taş Ocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle İlgili Yönetmelik-Madde:8)
3. TOZ ÖLÇÜMÜ :
İşyerlerinde toz ölçümü yapılmalı ve ölçüm kayıtları tutulmalıdır. (MTOT-Madde:5; Maden ve Taş Ocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle İlgili Yönetmelik-Madde:5)
4. TOZUN ÖNLENMESİ :
Tozu önlemeye karşı gerekli tedbirler ( Pülverize su ile bastırma vb.) alınmalıdır.
(İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-:EK :1 Madde 2.17, Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm A Madde :7.3)
5. GÖĞÜS FİLMLERİ :
Tozlu işlerde çalışan işçilerin iki yılda bir büyük boy akciğer filmleri çektirilmelidir. (Yalt.Yüst. Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Madde: 10; İSİGT-Madde:76/5,6; Maden ve Taş Ocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle İlgili Yönetmelik-Madde:27)
6. PORTÖR MUAYENESİ :
Mutfakta çalışan aşçı, bulaşıkçı ve çaycı vs gibi personelinin her üç ayda bir portör (bulaşıcı hastalık) muayeneleri yaptırılmalıdır.
(İSİGT-Madde:57/7)
7. GÜRÜLTÜ ÖLÇÜMÜ :
İşyerinde Gürültü ölçümü yapılmalıdır.
İşyerinde gürültülü seviyesi ölçülerek, 80 desibelin üzerinde olduğu kısımlarda gürültü kaynağının neden olduğu ses ve titreşimler azaltılmaya çalışılmalı veya çalışan işçilere başlık, kulaklık veya kulak tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve gereçler verilmelidir. (İSİGT-Madde : 22; İSİGT-Madde:78,) (Gürültü Yönetmeliği-Madde:6)

8. İŞİTME TESTİ :
Gürültülü işlerde ve gürültünün 85 dB den gazla olduğu işyerlerinde çalışan işçilere işe girişlerinde ve işin devamı süresince hekimin öngöreceği sürelerde periyodik olarak işitme testleri yapılmalıdır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Madde: 10; İSİGT-Madde:78, Gürültü Yönetmeliği-Madde:12 )
9. TETANOS AŞISI :
İşçilere tetanos aşısı yaptırılmalıdır. (İSİGT-Madde:86)
10. İŞYERİ HEKİMİ :
50 ve daha fazla işçi çalıştıran işverenler en az bir İşyeri Hekimi çalıştırmak zorundadır.
(İşyeri Sağlık Birimleri ve İşyeri Hekimlerinin Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik Madde:5,21,25)
11. SAĞLIK ELEMANI :
50 ve daha fazla işçi çalıştıran işverenler en az bir Sağlık memuru veya hemşire çalıştırmak zorundadır.
( İşyeri Sağlık Birimleri ve İşyeri Hekimlerinin Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik Madde: 7, 27)

12. SAĞLIK BİRİMİ :
50 ve daha fazla işçi çalıştıran işverenler İşyeri Sağlık Birimi oluşturmak zorundadırlar.
(4857 Sy.İş Kan.-Madde: : 81, İşyeri Sağlık Birimleri ve İşyeri Hekimlerinin Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik Madde: 7,16)
13. YILLIK FAALİYET RAPORU VE YILLIK ÇALIŞMA PLANI :
İşyeri Hekimi bir önceki takvim yılına ait yıllık faaliyet raporu ile sonraki yıl için bir Çalışma Planı hazırlanmalıdır. (4857 Sy.İş Kan.-Madde: : 81, İşyeri Sağlık Birimleri ve İşyeri Hekimlerinin Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik Madde : 4)

Kurtarma ve Tahliye:
14. İLK YARDIM EĞİTİMİ :
Üç kişiden az olmamak üzere çalışan işçilerin % 3’ü kadar İlk yardım eğitimi almış eleman bulundurulmalı ve ilk yardım ekibi oluşturulmalıdır.(MTOT-Madde :325 ; Yalt.Yüst. Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm A Madde:12.5)
15. KURTARMA TEŞKİLATI :
Yeraltı maden işletmeleri 10 kişiden az olmamak üzere işçi sayısının en az % 3’ü kadar işçiden oluşacak Kurtarma Ekibi oluşturmak ve bir Kurtarma İstasyonu Kurmak ve zorundadır. Bu işçilere periyodik olarak eğitim verilecek ve belirli aralıklarla tatbikat yapacaklardır. (MTOT-Madde:332-333; Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm C Madde:15)
16. İLK YARDIM DONANIMI-SEDYE:
İşyerinde çalışan işçi sayısına bağlı olarak belirtilen cins ve miktarda gerekli veya yeterli ilk yardım malzemesi bulundurulmalıdır.(Yalt.Yüst.Mad.İşl. SG Şrt.Yön.-Madde :5, Bölüm A Madde :12)
17. ACİL DURUMLAR İÇİN ARAÇ :
İşyerinde donanımlı ambulans veya acil durumlarda araç bulunmamaktadır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-II. Bölüm Madde:7)
18. İLK YARDIM ODASI :
Ocak içerisinde veya işyerinde ilk yardım odası bulunmalıdır. (Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm A Madde:12.2)
19. KURTARMA ARAÇ VE EKİPMANI :
Kurtarma araç veya ekipmanı bulundurulmalı ve periyodik olarak kontrol edilmelidir.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-II. Bölüm Madde:7)
İş Organizasyonu:
20. EĞİTİM :
İşçilere iş sağlığı ve güvenliği eğitimi verilmelidir.
(Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik Madde:7)
21. GÖZETİM VE DENETİM :
Yapılan tüm çalışmalarda, işçilerin sağlık ve güvenliğinin korunmasının sağlanması için işveren veya işveren adına hareket eden kişi tarafından atanan, yeterli beceri ve uzmanlığa sahip kişiler tarafından gerekli gözetim yapılmalıdır.
Çalışılan yerler gözetim yapan kişi tarafından her vardiyada en az bir defa kontrol edilecektir.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-EK Bölüm A,1 .3)
22. MALZEME GÜVENLİK FORMLARI :
Kullanılan kimyasalların malzeme güvenlik formları ( MSDS) bulunmalıdır.(4857 Sy.İş Kan.-Madde:: 77, Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik Madde: 6)
23. OPERATÖR EHLİYETİ :
İşyerindeki iş makinalarını kullanan şahıslara “Operatör Belgesi” veya “G” sınıfı sürücü belgesi alınmalıdır. (4857 Sy.İş Kan.-Madde: 81, – 27 Ekim 1996 tarih 22800 sayılı R.G.Yayım.4199 sayılı Karayolları Trafik Kanununun değişik 42. Maddesi)

24. AÇIK İŞLETME YÖNERGESİ :
Kazıcı ve doldurucu makinelerin çalıştırıldığı veya derin lağım deliklerinin uygulandığı işletmelerde, işveren veya fenni nezaretçi tarafından bir yönerge hazırlanır. (MTOT- Madde:363)
25. TEKNİK NEZARETÇİ:
Ocak için Teknik ( Fenni ) nezaretçi görevlendirilmelidir.
Fenni nezaretçi, nezaretçiliğini yaptığı ocakların her birine ayrı özel bir rapor defteri tutacak ve en az 15 günde denetlemeden sonra öngöreceği öneri ve önlemler denetim yapılan ocağın işverenliğine imzalanarak bildirilecektir. Denetimin yapılmamasından, öneri ve önlemlerin yerine getirilmemesinden işveren sorumludur.
(Maden Kanunu Madde:31, 4857 Sy.İş Kan.-Madde: 77, MTOT-Madde: 4)
26. TEKNİK NEZARETÇİ DEFTERİ :
Teknik (Fenni) Nezaretçi, en az 15 günde bir, ocağın işçi çalıştırılan yerlerini denetlemek sonucunu, noterce onaylı fenni nezaretçi defterine, öngöreceği öneri ve önlemlerle yazıp imzalamak zorundadır. Denetimin yapılmamasından, öneri ve önlemlerin yerine getirilmemesinden işveren sorumludur. (MTOT-Madde :4)
27. ÖZLÜK DOSYASI :
İşveren çalıştırdığı her işçi için bir özlük dosyası düzenlemelidir. İşveren bu dosyada, işçinin kimlik bilgilerinin yanında, bu Kanun ve diğer kanunlar uyarınca düzenlemek zorunda olduğu her türlü belge ve kayıtları saklamak ve bunları istendiği zaman yetkili memur ve mercilere göstermek zorundadır. (4857 Sy.İş Kan.-Madde: : 75)
28. SAĞLIK VE GÜVENLİK DOKÜMANI :
İşveren, işçilerin işyerinde maruz kalabilecekleri risklerin belirlenmesi ve değerlendirilmesi ve çalışma yerlerinin ve ekipmanın güvenli şekilde düzenlenmesi, kullanılması ve bakımının yapılması hususlarının yer aldığı “sağlık ve güvenlik dokümanı” hazırlanmasını ve güncellenmesini sağlayacaktır. Sağlık ve güvenlik dokümanı çalışmaya başlanılmadan önce hazırlanacak ve işyerinde önemli değişiklikler veya ilave yapıldığında tekrar gözden geçirilecektir.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Madde 6.b)
29. İMALAT HARİTASI :
Yeraltı çalışmalarını açıkça gösterecek ölçekli bir yeraltı çalışma planı hazırlanmalıdır.
Yollar, üretim alanları ile çalışma ve güvenliği etkileyebilecek bilinen diğer özellikler bu planın üzerinde gösterilecektir.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm C Madde:2)
30. İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ KURULU :
Sanayiden sayılan, devamlı olarak en az 50 işçi çalışan ve altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde her işveren bir iş sağlığı ve güvenliği kurulu kurmakla yükümlüdür. (4857 Sy.İş Kan.-Madde::80; İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulları Hakkında Yönetmelik Madde: 4, 5)
31. YAZILI TALİMATLAR :
Her işyeri için işçilerin sağlık ve güvenliklerinin korunması ve iş ekipmanlarının güvenli bir şekilde kullanılması için gerekli kuralları belirleyen yazılı talimatlar hazırlanmalıdır.Bu talimatlar, acil durum ekipmanlarının kullanımına ve işyerinde veya işyeri yakınındaki herhangi bir acil durumda nasıl hareket edileceğine ilişkin bilgileri de içerecektir.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Böl. A Madde:1.6)
32. ELEKTRİK RAPOR DEFTERİ :
Her işyerinde bir elektrik rapor defteri bulundurulur. Bu deftere, elektrikle ilgili olarak yapılacak bütün muayene, denetim ve deneylerin sonuçlarıyla işveren ve elektrik yetkilileri tarafından gerekli görülen diğer hususlar ve bilgiler ayrıntılı olarak yazılır. (MTOT- Madde:247)

33. SORUMLU ELEKTRİK MÜHENDİSİ :
Toplam gücü 100 kilowatın üstünde veya buna eşit beygir gücünde motorların veya herhangi birinin gücü 25 kilowatı geçen makinaların yahut yüksek gerilimin kullanıldığı işletmelerde, makina ve tesisler, bu işlerde en az 3 yıl çalışmış bir elektrik yüksek mühendisi veya mühendisinin sorumluluğuna verilir. Yukarıda belirlenenlerden aşağı güçteki tesisler, en az ikinci sınıf yeterlik belgesine sahip bir elektrikçinin sorumluluğu altında bulunur. (MTOT-Madde:373)
34. VİNÇ EHLİYETİ :
Çan ve vinç kullanacak kişilerin sağlıklı ve deneyimli olmaları, fenni nezaretçi tarafından bunları kullanabileceklerine ilişkin olarak düzenlenmiş bir belgeye sahip bulunmaları zorunludur. (MTOT-Madde :84)
35. TEHLİKELERİN TANIMLANMASI :
İşyerinde bulunan iş sağlığı ve güvenliği uzmanı, tehlikelerin ortadan kaldırılmasını ve risklerin kontrol altına alınmasını sağlamak üzere önerilerde bulunmalıdır. (İş Güvenliği İle Görevli Mühendis Veya Teknik Elemanların Görev, Yetki Ve Sorumlulukları İle Çalışma Usul Ve Esasları Hakkında Yönetmelik Madde :12.b)
36. UYARI VE GÜVENLİK İŞARETLERİ :
İletişim, uyarı ve alarm sistemleri kurulmalıdır. Gerekli yerlere Uyarı levhaları ve güvenlik işaretleri (Şev boşluk işareti, ateşli maddeler) konulmalıdır. (Güvenlik ve Sağlık İşaretleri Yönetmeliği Madde 5, Ek – II 2.1)
37. İŞLETME SAHASINDA GÜVENLİK :
İşletme sahasında meydana gelen çukurların çevresi, gece ve gündüz görülebilecek biçimde, korkuluk, tel örgü, vb. engellerle çevrilecek ve gerektiğinde aydınlatılmalıdır.
Karolara ve işletme tesislerine, işyeri amirinin izni olmadan görevlilerden başkasının girmesi engellenecektir. (MTOT- Madde: 366)
38. TERK EDİLEN KISIMLAR :
Terk edilen veya yeterince havalandırılamayan yerler, işçilerin girmesini önleyecek biçimde kapatılacak ve uyarı işareti konulmalıdır.
(MTOT-Madde:172)
39. PARATONER (YILDIRIMLIK) TESİSATI VE KONTROLÜ:
Açık ocak sahasında ve şantiyede paratoner tesisatı kurulmalı ve periyodik kontrolü yapılmalıdır.
(İSİGT-Madde: 343, PPAT-Madde: 57)
40. OCAK İLE HABERLEŞME :
Dışarı ile ocak içi haberleşme sistemi kurulmalıdır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-II. Bölüm Madde:8, MTOT- Madde:344)
41. YEDEK ENERJİ KAYNAĞI :
Havalandırma ve aydınlatmayı tehlikeye düşürmemek amacıyla elektrik kesintileri sırasında devreye girecek yedek enerji kaynağı bulundurulmalıdır. (Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm A Madde:13.4, MTOT- Madde:190)
Açık İşletme Genel Çalışma Şartları:
42. KADEME HAZIRLANMASI :
Kazıcı ve doldurucu makinaların çalıştırıldığı ve derin lağım deliklerinin uygulandığı kademelerin yüksekliği, kullanılan kazıcı ve doldurucu makinaların bom yükseklikleri kadar olmalıdır. Kazı yüzeyleri ve şevlerin eğimi ve yüksekliği, zeminin yapısına ve sağlamlığına ve uygulanan çalışma yöntemlerine uygun olmalıdır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm B:2.1, MTOT- Madde :361)
43. ÇATLAK VE KAVLAK SÖKÜMÜ :
Her çalışma öncesinde, çalışma mahallinden ve nakliyat yollarından daha üst seviyelerdeki şevlerde ve kazı yüzeylerinde toprak ve kaya düşmelerine karşı gerekli kontroller yapılmalıdır. Şev ve kazı yüzeylerinde malzeme varsa tehlike giderilmeden bu işle görevlendirilen işçilerden başkası buralarda çalıştırılamaz.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm B – 2.3)
44. AYNA YÜKSEKLİĞİ :
Kazıcı ve doldurucu makinaların çalıştırıldığı ve derin lağım deliklerinin uygulandığı kademelerin yüksekliği, kullanılan kazıcı ve doldurucu makinaların bom yükseklikleri kadar olmalıdır. Kazı yüzeyleri ve şevlerin eğimi ve yüksekliği, zeminin yapısına ve sağlamlığına ve uygulanan çalışma yöntemlerine uygun olmalıdır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm B:2.1, MTOT- Madde:361)
45. TERS ISKARPA :
Kazı ya da lağımlarla oyularak kademe alınlarının askıya alınması (ters ıskarpa) suretiyle çalışılması yasaktır.
(MTOT-Madde:357, Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-II. Bölüm Madde:5)
46. ŞEV AÇISI :
İşyerinde yapılacak çalışmalar toprak kayması veya çökmesi riski ile ilgili hususlar dikkate alınarak planlanmalıdır. Kazı yüzeyleri ve şevlerin eğimi ve yüksekliği zeminin yapısına ve sağlamlığına ve uygulanan çalışma yöntemlerine uygun olmalıdır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm B, Madde 2.1, MTOT- Madde: 360)
47. OCAK İÇİ YOLLAR :
Ocakların giriş ve çıkış yollarının sürekli olarak açık ve bakımlı durumda bulundurulması zorunludur. Galeri ve ana yollarda geliş geçişi zorlaştıran her türlü (su, taş, çamur, pasa ve ağaç vb.) birikinti ve kalıntı malzeme olmaması için yolların temiz, bakımlı ve güvenli bulundurulması sağlanır. (MTOT- Madde:5,57)
48. GALERİ ATIMI :
Açık işletmelerde galeri atımı ile çalışma yasaktır.
(4857 Sy.İş Kan.-Madde::77, MTOT- Madde: 38-357,361, Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-II. Bölüm Madde:5)
49. KADEME DÜZLÜKLERİNİN TEMİZLİĞİ:
Kademeler ve nakliyat yolları, araçların güvenli hareket edebileceği özellikte yapılacak ve bakımları sağlanmalıdır. Kademe düzlüklerinde, malzeme yığınları ve artıkları, işçilerin tehlike anında kaçarak kurtulmalarını engellemeyecek biçimde düzenlenecektir. (Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm B Madde 2.2, MTOT- Madde: 358)
50. ŞEV KENARLARINDA SET :
Açık işletmelerde şev kenarlarında, nakliye yollarında ve döküm sahalarında ki şev kenarlarında araçların şevden kayma tehlikesine karşı en az 2 m genişlikte ve 50 cm yükseklikte toprak setler bırakılmalıdır. (Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm A Madde: 15)
51. İŞARETÇİ:
Döküm sahasında kamyonların yapacağı manevraları yönlendirmek için bir işaretçi bulunmalıdır. İşaretçi, kendisi tehlike düşmeyecek şekilde, bulunduğu yerden bütün manevraları görebilmelidir. İşaretçi ve operatörlerin karşılıklı anlaşabilmesi için kodlanmış el işaretleri kullanılmalıdır.
(Güvenlik ve Sağlık İşaretleri Yönetmeliği Ek IX )
52. FOSFORLU İŞ ELBİSESİ :
Döküm sahasında manevracıya gece çalışması esnasında fosforlu iş elbisesi verilmelidir.
Operatör, manevracıyı kolaylıkla fark edebilmelidir. Manevracı, reflektörlü ceket, baret, kolluk veya kol bandı gibi ayırt edici eşyalardan bir veya daha fazlasını giyecek ya da uygun bir işaret aracı taşıyacaktır (İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-Ek II, 2.3, Güvenlik ve Sağlık İşaretleri Yönetmeliği Ek IX )
53. GERİ VİTES ALARM SİSTEMİ :
İş makinalarının geri vites ikaz alarmı bulunmalıdır.
(İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-2.11-15; İSİGT-Madde :459)
54. İŞ MAKİNASINA KABİN :
İş Makinasının operatör kabini bulunmalıdır.
(İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-Ek I Madde:3.1.1)

55. DAMPERİ SABİTLEYİCİ ÖNLEM:
Kamyon damperleri açık iken hidrolik boşalmalarına karşı damperleri sabitleyici önlem alınmalıdır.(İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-Madde: 5)
56. TAŞIT TRAFİĞİ’NİN DÜZENLENMESİ :
İşyerindeki açık çalışma yerleri, yollar ve işçilerin kullandığı diğer açık alanlar, yaya ve araç trafiğinin güvenli bir şekilde yapılmasını sağlayacak şekilde düzenlenecektir. İşçilerin korunması amacıyla araç yolları ve geçişler açıkça işaretlenecektir.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm A Madde:6.4,6.5,7 )
57. GECE AYDINLATMASI :
Açık işletmede gece vardiyasında aydınlatma yapılmalıdır. (Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm A Madde:13.2)
58. PATLATMA SİREN SİSTEMİ :
Açık ocakta patlatmalarda kullanılmak üzere siren sistemi kullanılmalıdır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Madde :8)
59. TEHLİKELİ ALANLARA GEÇİŞİN ENGELLENMESİ :
Malzeme veya işçilerin düşmesi riski bulunan tehlikeli alanlara (çamur havuzu, zemin vb.) görevli olmayan kişilerin girmesi uygun araç ve gereçlerle engellenmelidir. (İşyeri Bina Ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık Ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik Ek II Madde 10, İSİGT-Madde :10)
60. SU BASKININA KARŞI ÖNLEM :
Su baskını ihtimali olan bölgelerde güvenli çalışma sistemi sağlanmalıdır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm C Madde 10.1, MTOT- Madde: 215,216,217)

Mekanik Ve Elektrikli Ekipman Ve Tesisler:
61. KOMPRESÖRÜN KONTROLÜ :
Kompresörün periyodik basınç testi ve kontrolü yapılmalıdır. (İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-Madde 6 b; EK-II 1.1; İSİGT-Madde: 249)
62. KOMPRESÖRÜN YERİ :
Kompresörün yeri patlamaya dayanıklı bir bölme içinde olmalıdır.
(İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-Ek II Madde :1.1)
63. ELEKTRİK TESİSATININ KONTROLÜ :
Elektrik tesisatının yıllık periyodik kontrolü yapılmalıdır.(PPAT-Madde:40; İSİGT-Madde:353,354)
64. ELEKTRİKLİ CİHAZLARIN TOPRAKLAMA KONTROLLERİ :
Elektrikle çalışan cihazların gövde güvenlik topraklamaları yoktur. Topraklama direçleri yılda bir kez ölçülerek koruma sağlayıp sağlamadığı kontrol edilmelidir. (İSİGT-Madde: 295,296,297, 353 ,Topraklama Yönetmeliği Madde: 10 EK / P)
65. MAKİNA KORUYUCUSU :
Makinaların kayış, kasnak, kablin, transmisyon, tambur, şaft ve mil gibi bütün hareketli kısımlar koruyucularla korunmalıdır.
(İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-Madde:6 a-1; EK-I 2.8)
66. YALITKAN MALZEME :
Elektrik panolarının önünde zemine yalıtkan ızgara ve paspas konulmalıdır. (İSİGT-Madde :277)
67. BUNKERDE GÜVENLİK :
Bunkerin önünde set ve yan taraflarında korkulukları bulunmalı Silo ağızlarında ızgara olmalıdır. (İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik Ek II Madde 10; İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek II 4.1.4)
68. ALEV SIZDIRMAZ EKİPMAN :
Grizulu Ocaklarda kullanılan elektrikli ekipman alev sızdırmaz (exprof) olmalıdır.(Yalt.Yüst.Mad. İşl. G Şrt.Yön.-Ek Bölüm A 2.1; MTOT- Madde: 281)
69. KALDIRMA ARAÇLARININ KONTROLÜ:
Kaldırma araçlarının (vinç, kren, caraskal, forklift vb.) her çalışmadan önce kontrol edilmesi ve üç ayda bir de bütünüyle test ve kontrole tabi tutulması gerekir.
Her türlü kaldırma makineleri, kabul edilen en ağır yükün en az 1,5 katını, etkili ve güvenli bir şekilde kaldıracak ve askıda tutabilecek güçte olmalıdır.
(İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-Madde 7; İSİGT-Madde 376-378)
70. KAYNAK TÜPLERİNDE ÇEKVALF :
Yanıcı- yakıcı gaz sistemlerinde tüplerdeki basınç farklarından dolayı oluşacak gaz geri tepmeleri ile yanlış kullanım sonucu oluşabilecek alevin geri tepmesini önlenmek üzere imal edilmiş özel gaz-alev geri tepme emniyet valfleri kullanılmalıdır.
(İSİGT-Madde:4)
71. AYDINLATMALAMBALARINDA GÜVENLİK:
Ocak içi aydınlatma en çok 42 volt elektrikle yapılacak, aydınlatma lambalarında cam muhafaza ve kafes bulunacaktır.
(İSİGT-Madde: 311, MTOT-Madde: 280-281)
72. ELEKTRİK KABLOLARININ KORUNMASI :
Elektrik kabloları mekanik etkilere karşı korunmalıdır.(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Ek Bölüm A Madde :2.2 ; İSİGT-Madde:293)
73. YERALTINDAKİ ELEKTRİKLİ MAKİNALARIN TOPRAKLAMALARI :
Ocak içindeki elektrikli makinaların topraklamaları uygun şekilde yapılmalıdır.(MTOT- Madde: 262)
74. ELEKTRİK TESİSATININ UYGUNLUĞU :
Elektrik tesisatı ( pano, kablo kesiti, tesisat, fiş, priz vb.) ilgili mevzuata uygun olmalıdır.
(İSİGT-Madde:299,306)
75. ARAÇ-MAİNA SİCİL DOSYASI :
Araçlar, iş makinaları ile elektrikli ve mekanik ekipmanların bakım ve kontrol ve sicil dosyası tutulmalıdır. (Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Ek Böl. A Madde:3.1)
76. VİNÇLERDE İKAZ SİSTEMİ :
Vinçlerde sesli ve ışıklı ikaz sistemi bulunmalıdır.
(İSİGT-Madde:382)
77. KAZANLARIN KONTROLÜ :
Buhar ve sıcak su Kazanlarının yılda bir kez basınç testi ve periyodik kontrolü yapılmalıdır.
(İSİGT-Madde : 207-209)
78. MEVZİ HAVALANDIRMA :
Kazan dairesi iyi bir şekilde havalandırılmalıdır.
(İSİGT-Madde: 191,193)
79. VİNÇLERDE FREN TERTİBATI :
Vinçlerde ve varagellerde elektrik kesilmesinde devreye girecek fren tertibatı bulunmalıdır.
(İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-Ek I Madde :3.2.3)
80. BASINÇLI GAZ TÜPLERİ :
Basınçlı gaz tüpleri ayrı bölümlerde depolanmalı ve devrilmeye karşı sabitlenmelidir.
(PPAT-Madde:100)
81. ELEKTRİKLİ AYGITLARIN TEST EDİLMESİ :
Grizulu ocaklarda kullanılan elektrikli aygıtların test istasyonlarında kontrol edildiğine dair belge bulunmalıdır. (MTOT- Madde: 291)

82. OCAK İÇİ AYDINLATMA :
Ocak içi yollar yeterince aydınlatılmalıdır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm C Madde:13, MTOT- Madde:57)

Tahkimat:
83. TAHKİMAT :
Yeraltı işletmelerinde yeterli tahkimat yapılmalı, ayak içerisinde domuz damları tavan ile taban arasına sıkıştırılmalıdır. Gerekli yerlere kama, takoz ve fırça vurulmalıdır. Bağların üzerinde boşluk bulunmamalıdır. (Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm C Madde:6; MTOT-Madde:42)

84. TAHKİMAT YÖNERGESİ :
Tahkimat, fenni nezaretçilerin, işin özelliğine göre belirleyeceği teknik esasları kapsayan yönergeye uygun olarak yapılmalıdır. (MTOT- Madde:42)

Havalandırma:
85. CEBRİ HAVALANDIRMA :
Cebri havalandırma sağlanmalıdır.
(Maden ve Taş Ocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Alınacak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Önlemlerine İlişkin Tüzük Madde:160)
86. HAVA ÖLÇÜM İSTASYONLARI :
Hava ölçüm defteri tutulmalı ve ölçüm istasyonları oluşturulmalıdır. (Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm C Madde:7.3, MTOT- Madde:171)
87. HAVALANDIRMA PLANI :
Havalandırma planı bulunmalıdır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm C Madde: 7.3)
88. HAVA ÖLÇÜMÜ :
Bütün grizulu ocakların, havalandırma planında saptanan istasyonlarında, en geç 10 günde bir hava ölçmeleri yapılır. (MTOT- Madde:191,193)
89. GENEL HAVALANDIRMA :
İşçilerin çalıştığı bütün yeraltı işyerlerinde yeterli havalandırma sağlanmalıdır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm C Madde: 7)
90. LOKAL HAVALANDIRMA :
Gaz, toz ve koku yayılan yerlerde bunları ortama yayılmadan çekecek mevzi havalandırma sistemi bulunmalı, Atölyelerde kaynak yapılan yerlerde cebri çekiş sistemi bulunmalıdır.
(İSİGT-Madde: 161)

91. CEBRİ HAVALANDIRMA MESAFESİ :
Ocakta cebri havalandırma mesafesi çok uzun olmamalıdır. (MTOT- Madde:160)
92. YARDIMCI HAVALANDIRMA( VANTÜP ) :
Vantüpte yırtıklar bulunmamalı ver aynadan çok fazla geride kalmalıdır. (Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm A Madde:4.3.1)
93. ARIZALARI BİLDİRECEK SİSTEM :
Havalandırma sistemlerinin devre dışı kalmaması için bunlar devamlı surette izlenecek ve istenmeyen devre dışı kalmaları bildirecek otomatik alarm sistemi bulunmalıdır. (Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm C Madde: 7.2)
94. TERS HAVALANDIRMA :
Havalandırma esas itibariyle aşağıdan yukarıya doğru yapılır. Zorunluluk halinde, Bakanlık’tan izin alınarak, yukarıdan aşağıya doğru havalandırma yapılabilir. (MTOT- Madde:179)

Yangın-Patlama:
95. YANGIN SÖNDÜRME CİHAZI :
Yangın söndürme cihazı bulundurulmalı ve 6 ayda bir periyodik kontrolleri yapılmalıdır.
(İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik Madde: 8 Ek.2 / 5-1)
96. GAZ ÖLÇÜM CİHAZI :
Yeraltında tehlikeli gazlar için sesli ve ışıklı uyarı sistemi konulmalı, Ocakta uygun vasıfta grizu ve diğer gazların ölçümü için cihaz bulunmalıdır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm A Madde:4.1.1, Bölüm C Madde:8.5; MTOT- Madde:191)
97. YANGIN DURDURUCU BARAJLAR :
Yangın durdurucu barajlar yapılmalı, Barajlarda çatlaklar bulunmamalıdır. (MTOT- Madde:222)
98. ACİL TAHLİYE DENEMELERİ :
Yangın ve acil durum tahliye denemeleri yapılmalıdır. (Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-II. Bölüm Madde: 6, İSİGT-Madde:131)
99. SİGARA İÇME YASAĞI :
Yangın veya patlama tehlikesi bulunan ortamlarda sigara içilmesi önlenmelidir. (Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm C Madde: 8.7)
100. GRİZU ÖLÇÜMLERİ :
Grizu ölçümleri her vardiyada yapılmalıdır.
(MTOT- Madde:176)
101. PATLAMA BARAJLARI :
Yanıcı toz bulunan maden ocaklarında zincirleme toz patlamalarına neden olabilecek, yanıcı toz ve/veya grizu patlamalarının yayılması patlama barajları yapılarak önlenmelidir.(Yalt.Yüst.Mad. İşl. SG Şrt.Yön.-Bölüm C Madde:9.3,9.4)
102. TERK EDİLEN KISIMLAR :
Eski imalatlar barajla kapatılmalıdır.
(MTOT- Madde::172)
103. KÖMÜR TOZU BULUNAN GALERİLER :
Yanıcı toz birikimini azaltacak, nötralize ederek (yanma özelliğini yok etme) veya bağlayarak (su ve benzeri maddelerde tozu tutma) uzaklaştırılmasını sağlayacak önlemler alınmalıdır.(Yalt.Yüst.Mad. İşl. SG Şrt.Yön.-Bölüm C Madde: 9.3)
104. METAN GAZI ÖLÇÜMÜ İÇİN APARAT :
Tavanı yüksek yerlerde metan gazı ölçümü için numune alınmasını sağlayacak aparat kullanılmalıdır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-II Bölüm Madde:6)
105. KARPİT LAMBASI :
Grizulu ocaklarda Ocak içerisinde açık alevli aydınlatma lambası veya karpit lambası kullanmak yasaktır. (MTOT- Madde:213)

Patlayıcı Madde Kullanımı:
106. PATLAYICI MADDE YÖNERGESİ :
Teknik Nezaretçi tarafından Patlayıcı madde kullanımına ilişkin yönerge hazırlanmalıdır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm A Madde:5, MTOT- Madde:20)
107. DEVRE KONTROL CİHAZI :
Elektrikli fünye için özel devre kontrol cihazı bulundurulacaktır. (MTOT- Madde:37)
108. KAPSÜL PENSESİ :
Fitiller, kapsüllere, özel kapsül pensesiyle sıkıştırılmalıdır. (MTOT- Madde:26)
109. OCAKLARDA KULLANILACAK KAPSÜL:
Kömür ocaklarında alüminyum kovanlı kapsül kullanılması yasaktır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm C Madde:9.2, MTOT- Madde:39)
110. MANYETO TELİ :
Ateşleme kablosu olarak, yalnız, izole edilmiş elektrik iletkenler kullanılmalıdır. Ateşleme kablolarının diğer elektrik iletkenleriyle temasını önleyici önlemler alınmalıdır.
111. (MTOT- Madde:36)
112. DOLUM TALİMATI :
Akaryakıt tankının dolum talimatı bulunmalıdır.
Tank sahasında tankerden tanklara dolum yapılırken alınacak tedbirler ile uyulacak kuralları belirten dolum talimatı yazılı olarak bulundurulmalıdır. (4857 Sy.İş Kan.-Madde:: 77; TS 12820-2002 Madde: 1.11.1)
113. STATİK YÜK GİDERİCİ :
Patlayıcı madde depolarının sahasına giriş kapısında ve depo kapısında statik yük giderici levha (nötralizatör) konulmalıdır.
(MTOT- Madde:18)
114. YASAK PATLAYICI MADDE ÜRETİMİ :
Ocakta güvenli olmayan ve Bakanlığın izin vermediği türden ve gübre olarak satılan maddelerden patlayıcı madde imal edilmesi, ve kullanılması yasaktır.
(Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi Usul Ve Esaslarına İlişkin Tüzük Madde Ek Madde:2)
115. İHTİYAÇTAN FAZLA PATLAYICI MADDE:
Zorunlu ihtiyaçtan daha fazla parlayıcı patlayıcı madde yeraltına indirilmemelidir.
(MTOT- Madde:15,18)
116. ATEŞLEME SAHASINDA GÜVENLİK :
Ateşleme sahasında işçilerin yoğun olduğu zamanlarda delik dolumu, sıkılama, bağlama işlemleri yapılmamalıdır.(MTOT- Madde:29)
117. ATEŞLEYİCİ YETERLİLİK BELGESİ :
Patlayıcı maddeleri ateşleyen kişinin yeterlik belgesi olmalıdır.
(Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi Usul Ve Esaslarına İlişkin Tüzük Madde:121)
118. İADE EDİLMEMİŞ PATLAYICI MADDE :
Patlayıcı deposundan ocağa kullanılması için sokulan patlayıcı maddelerden iade edilmesi gerekenler derhal dışarı çıkarılır ve depoya iade edilir. (MTOT- Madde:17,24)
Ulaşım Yolları ve Nakliyat:
119. TEHLİKELİ ALANLAR :
Düşmeye müsait yerlerde (kırıcıya malzeme döküm yerinde, bunkere çıkan yamaçta vb.) uygun korkuluk yapılmalıdır.
Tehlikeli alanlar açıkça görülebilir şekilde işaretlenecektir. (İSİGT-Madde:11, Yalt.Yüst.Mad. İşl .SG Şrt.Yön.-Bölüm A Madde :8)
120. KAÇAMAK / NEFESLİK :
Ocakta Kaçamak ve nefeslik bulunacaktır.
Tüm yeraltı çalışmalarında, yeraltında çalışan işçilerin kolayca ulaşabileceği, birbirinden bağımsız ve güvenli yapıda en az iki ayrı yoldan yer üstü bağlantısı bulunmalıdır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm C Madde:3)
121. TUTAMAK VE BASAMAK :
Desandrelerde tutamak ve basamak yapılmalıdır.
(MTOT- Madde:104)
122. YER ALTI ÇALIŞMA YERLERİ :
Yollar, işçilerin gidecekleri yerleri kolayca bulabilecekleri şekilde giriş-çıkış yönleri işaretlenecektir.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm C Madde:4)
123. KONVEYÖRLERDE İNSAN TAŞINMASI
Hareket halindeki araçlara binip inmek ve içinde bulunan vagonlarla dışarıya taşacak türde malzeme taşımak yasaktır. (MTOT-Madde:110, İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-Ek I Madde :3.2.2)
124. GEÇİTLERİN GENİŞLİĞİ:
Yayaların kullandığı ve/veya araçlarla malzeme taşımada kullanılan yollar, kullanıcı sayısına ve işyerinde yapılan işin özelliğine uygun boyutlarda olmalıdır. Malzeme taşınan yollarda yayalar için yeterli güvenlik mesafesi bırakılmalıdır. (Yalt.Yüst. Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm A Madde: 6.3)
125. GÖÇERTİLMEMİŞ BÖLGE :
Dolgu uygulanan ayak gerilerinde boşluk bırakılmayacaktır. Dolgular iyice sıkıştırılacak, olabildiğince hava sızdırmayacak biçimde yapılacak, tavandaki bütün boşluklar doldurulmalıdır. (MTOT- Madde: 185)
126. VİNÇ İŞARETLEŞME ESASLARI :
Vinç odasında makinist tarafından kullanılacak işaretleşme düzeni bulundurulur. İşaretleşme düzeni sesliyse, işaret, hem veren hem alan tarafından duyulacak biçimde yapılır. İşaretleşme esasları yönergeyle belirlenir. Yönergede belirlenen işaretleşme tablosu uygun yerlere görülür biçimde asılır. Tabloda gösterilenler dışında işaret verilemez. (MTOT-Madde :145-151)
127. KARAKOL :
Bütün varagel ve vinç başlarında ve ara katlarda, arabaların kaçmasına engel olacak karakol veya durdurucu bir düzen kurulmalıdır.
(MTOT- Madde:89)
128. HALAT KAYIT DEFTERİ :
Halat kayıt defteri tutulmalıdır.
Yapılan kontrol ve testlerle ilgili kayıt tutulacak ve bu kayıtlar uygun şekilde saklanmalıdır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm A Madde:3)
129. VAGON :
Vagon arkasında şeytan halatı takılmalı veya Vagonlara emniyet halatı konulmalıdır.(MTOT- Madde 61, İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-Ek II Madde :4.4)
130. CEP :
Desandrede vagon geçişi sırasında sığınmak için cepler yapılmalıdır. (MTOT- Madde 56)
131. İŞARET LAMBALARI :
Lokomotiflerin önünde beyaz veya sarı, hayvanla yapılan taşımalar dahil katarların son arabalarında kolay görülür, kırmızı bir işaret lambası bulundurulmalıdır. (MTOT- Madde: 60)
132. NAKLİYAT YÖNERGESİ HAZIRLANMASI :
Fenni nezaretçi tarafından Nakliyat Yönergesi hazırlanmalıdır. İnsan taşıma yönergesi Bakanlıkça onaylı olmalıdır. (MTOT- Madde 54)
133. TAŞIMA SİSTEMLERİNİN GÜVENLİĞİ :
Kuyu kafeslerin sürgü mekanizması kapanmadan insan nakli yapılmamalıdır. Skip kabininin etrafı kapatılmalıdır.
(İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-Ek I Madde :3.2.4)
134. HALAT MUHAFAZASI :
Halatlar yere sürtmemelidir.
(İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-Ek II Madde :3.1.5)
135. ACİL DURDURMA TELİ :
Zincirli veya bant konveyörlerin acil durdurma teli bulunmalıdır. (İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-EK II Madde 2.3; MTOT- Madde: 94)
136. BANT KONVEYÖRLERDE İKAZ SİSTEMİ :
İşyerinde makine veya tesisin (bant, zincirli konveyör vb.) devreye gireceğini belirtir otomatik ikaz sistemi bulunmalıdır.
(İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-Ek I Madde :2.1)
137. BANT KONVEYÖRDE TEMİZLİK :
Sistem çalışırken bant konveyörün altında temizlik yapılmamalıdır.
(İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-Ek I Madde:2.13)
138. BANT KONVEYÖRDEN MALZEME DÜŞMESİNE ÖNLEM :
Bant konveyörlerin alt kısmında malzeme düşmesini önleyici önlem alınmalıdır. (İEk.Kul.SG Şrt.Yön.-Madde:3.2.3; İSİGT-Madde :440 )
139. RAY SONUNA TAKOZ :
Köprü vinçte ray sonunda takoz bulunmalıdır.
(İSİGT-Madde:392 )
140. ASANSÖRE LİMİT ŞALTER :
Kuyu asansörünün limit şalteri bulunmalıdır.
(MTOT- Madde:116)
141. KUYU BAKIM DEFTERİ :
Kuyu bakım defterine durdurucu düzenin kontrolleri günlük olarak yazılmalıdır.
(Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm A Madde:3., MTOT- Madde: 116)
142. KUYU VİNÇLERİNDE HABERLEŞME :
Kuyu vinçlerinde haberleşme tertibatı bulunmalıdır.
(MTOT- Madde:90)

Sosyal Tesisler:
143. İŞÇİ SOSYAL TESİSLERİ :
İşçiler için duş tertibatı ve sıcak su ile duş yerine yakın bir soyunma yeri bulunmalı ve işçilere iki bölmeli elbise dolabı verilmelidir.
(İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik Ek II Madde :13.2.1,13.2.2)
144. YEMEKHANE :
İşçiler için uygun bir yemek yeri sağlanmalıdır.
(İSİGT-Madde:36,37)
145. YATAKHANE :
İşçiler işyerinde yatıyorlar ise uygun yatakhaneler hazırlanmalı ve uygun yataklar verilmelidir.
(İSİGT-Madde: 48-49-50-51)
146. TEMİZ İÇME SUYU :
İçilebilir şartlarda temiz su sağlanmalı veya kullanılan İçme suyunun analizi yaptırılmalıdır.
(İSİGT-Madde:31,33)

Kişisel Koruyucu Donanım:
147. KARBON MONOKSİT (CO) MASKESİ :
Grizulu ve yangına elverişli kömür damarlarının bulunduğu ocaklarda tüm işçiler, çalışma süresince, yanlarında karbon monoksit maskesi taşımak zorundadırlar. (MTOT- Madde :186)
148. BAŞ LAMBASI :
İşçilere uygun kişisel lambalar verilecektir. Barete takılacak cinsten elektrikli (akümülatörlü) lambalar, çalışma sırasında zorunlu haller dışında, baretten çıkarılamaz, elde veya başka bir yerde taşınamaz. (Yalt.Yüst.Mad.İşl.SG Şrt.Yön.-Bölüm C, Madde: 13, MTOT- Madde: 210)
149. KİŞİSEL KORUYUCU DONANIM :
İşçilere kişisel koruyucu donanım (çelik burunlu ayakkabı, baret, toz maskesi, emniyet kemeri vb.) verilmelidir.
(Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik Madde: 5, 6,
150. İŞ ELBİSESİ :
İşçilere uygun iş elbisesi verilmelidir.
(İSİGT-Madde: 526, 527)

Bu çalışmada, Çukurova bölgesinde faaliyet gösteren açık maden işletmelerindeki iş kazası riski değerlendirilmiştir. Bölgedeki toplam 65 adet kömür, taş ocağı, kum, mermer, endüstriyel hammadde ve metal madeni yerüstü işletmesine ilişkin iş kazası kayıtları derlenerek bir veri tabanı oluşturulmuştur. Öncelikle, iş kazası kayıtları, istatistik analiz yöntemleri kullanılarak, kazanın nedeni, iş kazasına maruz kalan işçinin yaşı, kazaya maruz kalan uzuv vb. bilgilere göre sınıflandırılmıştır. Daha sonra iş kazalarının ortaya çıkma olasılıkları ve hasarın büyüklüğü belirlenmiştir. İş günü kaybı, hasarın büyüklüğünü açıklamak için kullanılan en etkin yöntemlerden biridir.
Haftalık iş kazası olma olasılığı ve hasar dağılımları ortaya çıkarıldıktan sonra, @RISK yazılımı kullanılarak, yıllık iş kazası olasılık dağılımı ile iş günü kaybı dağılımları elde edilmiştir. Daha sonra matris yöntemi kullanılarak risk seviyeleri belirlenmiştir. Son olarak, kabul edilebilir risk seviyesi belirlenerek, Çukurova Bölgesindeki açık maden işletmeleri için risk değerlendirmesi yapılmıştır.
Şev kayması/şevden taş düşmesi, nakliyat ve patlayıcı madde kullanımı en sık karşılaşılan iş kazası nedenleridir. 24-yaş gurubu en çok iş kazası riskine maruz kalan işçi gurubu olmuştur. Ocaklardaki şev stabilite değerlendirmesi yeniden yapılmalıdır.
Çukurova bölgesindeki açık maden işletmelerinde beklenen iş kazası sayısı 0,16 kaza/gün, bir günde kaza olma olasılığı %15 ve bir haftada %67, iki kaza arasında beklenen ortalama süre 6,25 gün olarak hesaplanmıştır. Haftalık kaza sayısına ilişkin veriler Poisson dağılımı gösterirken, iş günü kayıplarına ilişkin veriler lognormal dağılım göstermektedirler. 2001–2005 yıları arasında gerçekleşen iş günü kayıplarına göre, Çukurova bölgesindeki açık maden işletmelerinde yaralanma ile sonuçlanan kaza riski düşük ya da orta seviyededir.

1995-2005 yılları arasındaki SSK verilerini incelediğimizde, ortalama değerlere göre iş kazalarının %8,72’si, meslek hastalığı vakalarının %51,12’si, sürekli iş göremezlik vakalarının %28,41′i, ölüm vakalarının ise %10,18′i madencilik sektöründe meydana gelmiştir.

Madencilik sektörü yangın, su baskınları, patlamalar, göçükler gibi toplu ölümlere neden olabilecek bir çok tehlikeyi barındırmaktadır. Bu tehlikelerin yanı sıra uygunsuz havalandırma bozuk tahkimat sistemleri, toz, ergonomik olmayan çalışma koşulları, gürültü, titreşim, elle taşıma, elektrik çarpmaları, yetersiz aydınlatma, psikolojik sorunlar, olumsuz hijyen koşulları mevcuttur.Ayrıca aşırı yorgunluk ve insan hataları, vardiyalı çalışma, uzun çalışma saatleri, sıcaklık, ağır çalışma şartları gibi unsurlarda bu sektördeki diğer riskleri oluşturmaktadır.