Prof. Dr. M. Emin Öcal
Ç. Ü. Mühendislik Mimarlık Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümü/Adana
Tel: (322) 338 60 84/2040, Faks: (322) 338 67 02
e.posta: emocal@cu.edu.tr

Öz

Yapı üretimi sürecinde alınacak sağlık ve güvenlik önlemlerinin belirlenip bunların noksansız ve bilinçli bir şekilde uygulanması için, bu konuda nelerin ne zaman ve nasıl yapılacağının önceden belirlenmesi büyük önem arz etmektedir. Diğer bir ifadeyle, daha inşaata başlanmadan önce bu konuda ayrıntılı bir planlamanın yapılması gerekmektedir. Ayrıca böyle bir planlama çalışmasının yapılması, işverenin isteğine de bırakılmamış olup, 23.12.2003 Tarihinde yayımlanmış bulunan “Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği”nde, inşaatına başlanılacak bir yapı henüz proje aşamasındayken sağlık ve güvenlik planının hazırlanması zorunlu kılınmıştır. Adı geçen yönetmelikte böyle bir hüküm yer almakla birlikte, bu planın genel çerçevesi ve içeriği konusunda uygulayıcılara rehberlik edecek bir metin bulunmamaktadır. Bu nedenle de konu ile ilgili olarak, kişilerin plan anlayışına bağlı ve genellikle de yetersiz sayılabilecek içerikte uygulamalar yapılmaktadır. Oysa bu planın, sürecin tümü ve inşaata özgü koşullar dikkate alınarak hazırlanması gerekmektedir.

Belirtilen nedenlerle bu çalışmada, yapı işlerinde iş sağlığı ve güvenliği bağlamında hazırlanması gereken sağlık ve güvenlik planının genel çerçevesi ve içeriğine yönelik bir öneri sunulması hedeflenmiştir. Önerilen planın, proje ve uygulama aşamalarında sağlık ve güvenlik adına yapılması gerekecek çalışmaları içerecek şekilde ve farklı yapı üretimlerine uyarlanabilecek esneklikte olması esas alınmıştır. Amaçlanan doğrultuda hazırlanmış bulunan bir sağlık ve güvenlik planı önerisi ekte sunulmuştur.

Anahtar Sözcükler: Güvenlik planı, Sağlık planı, Yapı, İş güvenliği, Plan.

Giriş

Ülkemizde inşaat sektörü, ölümlü iş kazası sayısı bakımından maalesef ilk sırada yer almaktadır (SSK, 2005). Bu olumsuz sonuçta, ülkemize has sosyal, kültürel ve ekonomik yapıdan kaynaklanan genel nitelikli etkenler yanında, yapı üretiminin iş kazası riskini artırıcı özgün koşullarının da önemli payının olduğu kuşkusuzdur. Bu nedenle, iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin oldukça ileri düzeyde uygulandığı ülkelerde de inşaat sektörü iş kazası bakımından ön sıralarda yer almaktadır (Eurostat, 2004). Dolayısıyla, inşaat sektöründe iş sağlığı ve güvenliği konusu ele alınıp önlem geliştirilirken, yapı üretiminin kendine has koşullarının da mutlaka dikkate alınması gerekmektedir.

Her konuda olduğu gibi, iş kazalarını azaltmada da en etkin yollardan birisi her düzeydeki çalışanların rastgele davranışlarını en aza indirmek; diğer bir ifadeyle, bu konuda planlı ve bilinçli hareket etme refleksini geliştirmektir. Çağdaş anlamda iş sağlığı ve güvenliği ilkelerini düzenleyen OHSAS (Occupational Health & Safety Assessment Series) standartlarında da konu bir “Yönetim” boyutu ve bütünlüğü içinde ele alınarak planlı hareketin gerekliliği ön plana çıkartılmıştır (Gürcanlı, 2005).

Belirtilen nedenlerle hareket edilmiş olmalı ki, 23.12.2003 Tarihinde yayımlanmış bulunan “Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği”nde, “Sağlık ve Güvenlik Planı (SGP)” hazırlanmasına özel önem verilmiştir (ÇSGB, 2003). Adı geçen yönetmelikte SGP’nın proje aşamasında hazırlanması öngörülerek, proje verilerinin daha ayrıntılı ve çok yönlü değerlendirilmesine olanak sağlanmıştır. Bu çerçevede ülkemizde konunun yasal zemininin oluşturulmasına yönelik önemli bir adım atılmış görünmektedir. Ancak, SGP‘yi hazırlayacak olan koordinatörün niteliklerinin tanımlanması ile ilgili hukuki boşluğun giderilmemesi nedeniyle, SGP uygulamasına henüz inşaat sektöründe başlanılamamıştır. Oldukça sınırlı sayıdaki inşaatta SGP hazırlama gayretleri görülmekte ancak bu konuda kendilerine rehberlik edecek örnek çalışmalar olmadığından, oluşturulan planlar şekil ve içerik bakımından beklenen yararı sağlamaktan oldukça uzak durumdadır.

Bu çalışmada, inşaat sektöründe uygulanabilecek bir SGP önerisi oluşturulması hedeflenmiştir. Şüphesiz yapı üretimi gibi çok değişkenli bir üretim şekli için her inşaata uygulanabilecek şablon nitelikli tek bir örneğin oluşturulması beklenemez. Bu nedenle, önerilen plan örneğinde, her türlü yapının üretim sürecinde yer alan iş aşamalarında yapılması gereken çerçeve nitelikli faaliyetler üzerinde durulmuştur. Yapılacak inşaatın projesine özgü koşullarından yansıyacak detay nitelikli uyarlamaların da ilgili koordinatörün mesleki bilgisi ve inisiyatifi ile sağlanabileceği düşünülmüştür. Bu çerçevede hazırlanıp ekte sunulmuş bulunan SGP önerisinin, akademisyen ve uygulayıcılarımızın katkılarıyla beklenen olgunluğa erişeceği umulmaktadır.

Yöntem

Plan, kısaca “izlenecek yolun belirlenmesi” olarak da tanımlanmaktadır. Plan hazırlamanın kendine özgü bir sistematiği bulunmakla birlikte, konusu ve işlevi itibariyle planlar oldukça genel nitelikli veya ayrıntılı olabilirler. SGP önerisi hazırlanırken, yapı üretiminin özgün koşulları yanında, iş sağlığı ve güvenliği konusunun ülkemizde algılanma ve uygulanması konusundaki bilinç düzeyi dikkate alınmaya özen gösterilmiştir. Bu bağlamda planın, sadece yapılacak çalışmaların genel bir sıralaması yerine aynı zamanda olumlu davranış kazandıracak unsurlar içermesinin uygun ve yararlı olacağı düşünülmüştür. Diğer taraftan da bu planın, inşaat sektöründe farklı yapı üretimlerine uyarlanmasına olanak verecek genellikte bir metin olması hedeflenmiştir. Ayrıca ilgili yönetmekte SGP’nin, inşaatın projelendirilme aşamasında hazırlanması öngörüldüğünden, planda, proje aşamasında ulaşılabileceği varsayılan bilgiler kullanılmıştır.

Plan önerisi belirtilen kabul ve kısıtlar altında hazırlandığından, ilk bakışta planda bazı ifadelerin tekrarlanıyor olduğu izlenimi uyanabilir. Bunun nedeni, plan hazırlamakla sorumlu koordinatöre, bazı önemli güvenlik önlemlerinin her farklı işte tekrarlama alışkanlığı kazandırmaktır. Ayrıca planın, projede görev alan teknik elemanların bilgi ve deneyimlerinin de dikkate alınmasına ve yapılan çalışmaların belgeye bağlanma alışkanlığının yerleştirilmesine katkı sağlayıcı içerikte olmasına özen gösterilmiştir.

Belirtilen kapsamda oluşturulan SGP, projeye özgü genel tespit ve değerlendirmeler, şantiye yerleşim projesinin hazırlanması ve şantiyenin kurulması, üretim süreci faaliyetleri, yapının temizliği ve şantiyenin taşınması, makine, donanım ve aletlerin kullanımı olmak üzere beş başlık altında toplanmış, daha sonra bu ana başlıkların bazıları alt başlıklara ayrılarak detaylandırılmıştır.

Özetlenen yöntemle oluşturulan ve EK:1’de sunulmuş bulanan bu Sağlık ve Güvenlik Planı, Çukurova Üniversitesi Yaşam Boyu Öğretim Programı Kapsamında (Ç.Ü., 2006) açılan “İş Güvenliği ve Risk Yönetimi Kursu” na katılan farklı sektör temsilcileri ile de tartışılmış, katılımcıların uygulamaya dayalı deneyim ve öneriler de plana yansıtılmıştır.

Sonuç

Çalışanların iş sağlığı ve güvenliğinin, rastgele hareket ve önlemlerle sağlanamayacağı kuşkusuzdur. Dolayısıyla konunun sistematik bir şekilde ele alınmasına ihtiyaç vardır. Bu ihtiyacın bir sonucu olarak ülkemizde iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili kapsamlı düzenlemelerin yapılması bağlamında yeni bir “Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği” hazırlanmış ve bu yönetmelikte, her inşaat için, henüz proje aşamasındayken bir “Sağlık ve Güvenlik Planı” hazırlanması zorunlu kılınmıştır. Ancak halen bu planın içeriği ile ilgili rehberlik edecek bir metnin bulunmaması, uygulamada belirsizliklere ve uygulayıcılarda çeşitli tereddütlere neden olmaktadır. Belirtilen nedenle bu çalışmada bir Sağlık ve Güvenlik Planı önerisi oluşturulmuştur. Bu önerinin, en azından halen uygulamada var olan boşluğun doldurulmasına katkı sağlayacağı ve daha kapsamlı bir planın geliştirilmesi yönündeki çalışmalara zemin oluşturacağı umulmaktadır. Ancak, işyerlerinde sağlık ve güvenlik planı hazırlamakla sorumlu olacak koordinatörün niteliğinin belirlenmesine yönelik hukuki boşluğun bir an önce doldurulması da hayati önem arz etmektedir.

Kaynaklar

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, (2003) Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği, 23.12.2003 tarih ve 25434 sayılı Resmi Gazetede.
Çukurova Üniversitesi Yaşam Boyu Öğrenim Programı, (2006) İş Güvenliği ve Risk Yönetimi Sertifika Kursu, Adana.
Eurostat, (2004) Statistical analysis of socio-economic costs of accidents at work in the European Union. Final Report. (http://europa.eu.int/comm/eurostat).
SSK, (2007) 2005 yılı istatistikleri. (http://www.ssk.gov.tr).
Gürcanlı E. G., Müngen U., (2005) OHSAS 18001 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi ve Bir Uygulama, Örneği, 3. Yapı İşletmesi Kongresi Bildiriler Kitabı, İnşaat Mühendisleri Odası, İzmir, s.382-395.

EK:1
Sağlık ve Güvenlik Planı
Proje Bilgileri

Projenin Adı : ……………………………………………………………
Projenin Yeri : ……………………………………………………………
Projenin Süresi : ……………………………………………………………
Proje Bedeli : ……………………………………………………………
Yükleniciler : ……………..…………………………………………….
……………………………………………………………
Yapı Denetim Kuruluşu : ……………………………………………………………
Proje Koordinatörleri : ……………………………………………………………
…………………………………………………………….
Planın İçeriği

Konu Sayfa

Projeye Özgü Genel Tespit ve Değerlendirmeler …………………………….. 2
Şantiye Yerleşim Projesinin Hazırlanması İle ilgili Çalışmalar ……………… 2
Şantiye Kurulması ve İşletilmesi Aşamalarında Yapılacak Çalışmalar ……… 3
Kazı Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri ………………….. 4
Beton ve Betonarme Kalıbı Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik
Önlemleri …………………………………………………………………….. 4
Betonarme Çeliklerinin İşlenmesi ve Montajı Aşamalarında Alınacak
Sağlık ve Güvenlik Önlemleri ………………………………………… 5
Beton Dökülmesi Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri ……. 5
Duvar Örülmesi Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri ……… 7
İş İskelesi Kurulması ve Kullanılması Sürecinde Alınacak Sağlık
ve Güvenlik Önlemleri ……………………………………………………… 7
Sıva, Boya, Badana ve Kaplama Yapılması Aşamasında Alınacak
Sağlık ve Güvenlik Önlemleri ……………………………………………. 8
Tesisat İşleri İle İlgili Sağlık ve Güvenlik Önlemleri ……………………… 8
Gereç Nakli Sırasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri …………… 8
Yapının Temizliği ve Şantiyenin Taşınması Aşamalarında Alınacak
Sağlık ve Güvenlik Önlemleri ………………………………………… 8
Makine, Donanım ve Aletlerin Kullanımı İle İlgili Olarak Alınacak
Sağlık ve Güvenlik Önlemleri ………………………………………………. 9

Projeye Özgü Genel Tespit ve Değerlendirmeler

□ Yapının boyutları, zemin yapısı, kazı derinliği ve kazı çalışma payı belirlenecek.
□ Kazı derinliğine bağlı olarak çevre yapıların temel şekli ile ilgili değerlendirme yapılacak.
□ Kazı sırasında alınacak İksa/Palplanş önlemi belirlenecek, bu doğrultuda İksa/Palplanş hesapları yapılacak ve bu aşama ile ilgili iş kazası risk analizi yapılacak.
□ Kazı zemini altında kanalizasyon, su, elektrik vb. alt yapı tesis veya tesisatının varlığı araştırılacak, şayet varsa bunların yerleri saptanıp kazı sahası dışına nasıl çıkarılacağı belirlenecek.
□ İnşaat süresince kullanılması muhtemel;
• Araçların çeşit ve niteliği,
• Özel ekipmanların çeşit ve niteliği,
• El aletlerinin çeşit ve niteliği,
• Kalıp sistemi,
• Beton dökme sistemi,
• Beton çeliği (geleneksel/hasır) sistemi,
• Yük asansörü sistemi,
• İskele sistemi,
Belirlenecek ve bu aşamalardaki çalışmalar ile ilgili iş kazası risk analizi yapılacak.
□ İnşaat süresince şantiyede ihtiyaç duyulacak iş güvenliği malzemelerinin muhtemel sayıları belirlenip temin edilmesine yönelik program hazırlanacak.
□ Şantiyede ilk kez işe başlayacak farklı nitelikteki çalışanlara verilecek iş sağlığı ve güvenliği eğitiminin içeriği ve programı oluşturulacak.
□ Şantiyede uyulacak/uygulanacak iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin özetlenmiş olduğu bir doküman hazırlanıp yeteri sayıda bastırılacak.

Şantiye Yerleşim Projesinin Hazırlanması ve Şantiyenin Kurulması Aşamasında Yapılacak Çalışmalar

Şantiye Yerleşim Projesinin Hazırlanması İle ilgili Çalışmalar

□ Şantiye sınırları ve inşa edilecek yapının şantiye alanı içerisindeki yeri işaretlenecek; inşaat alanının şantiye sınırlarına olan mesafesi belirlenecek.
□ Şantiyede istiflenecek gereçlerin cins, miktar ve nitelikleri belirlenecek.
□ Şantiyede inşa edilecek yardımcı binaların çeşidi, sayısı, fiziki boyutları ve nitelikleri belirlenecek.
□ Birbirleri ile ilişkileri, şantiye içi araç trafiği, iş sağlığı ve güvenliği temel ilkeleri göz önünde bulundurularak gereç istif yerleri belirlenip şantiye planına işaretlenecek
□ Gereç istif yerleri etrafında iş sağlığı ve güvenliği açısında alınması gereken önlemler olup olmadığı hususu tartışılacak; alınacak önlemler olacaksa bunların niteliği belirlenecek.
□ Şantiyede yapılacak yardımcı binalarının yerleri, birbirleri ile ilişkileri ve şantiye içi araç trafiği göz önünde bulundurularak belirlenip şantiye planına işaretlenecek;
□ Şantiyede kullanılacak araç ve iş makinelerinin fiziki boyutları, manevra kabiliyetleri, arazinin topoğrafik yapısı ve yaya trafiği dikkate alınmak suretiyle, şantiye içi servis yollarının güzergâhı belirlenerek şantiye planına işaretlenecek.
□ Şantiye servis yollarının şantiye dışı trafik ile bağlantısı belirlenip plana işlenecek.
□ Şantiye içinde araç trafiğinin seyir koşulları, yapılacak trafik işaretlemesi ve bu konuda sürücülerinin eğitimi için yapılacak çalışma programı belirlenecek.
□ Şantiyeye asılacak iş güvenliği ve sağlığı ile ilgili uyarı levhalarının çeşidi, sayısı belirlenip temin edilmesine yönelik program hazırlanacak.
□ İnşaat süresince şantiyede ihtiyaç duyulacak iş sağlığı malzemesi ve yardımcı teçhizatın çeşidi, miktarı, konulacağı yer ve muhafaza şekli belirlenip temin edilmesine yönelik program hazırlanacak.
□ Şantiyeye dışarıdan gelecek misafirlere uygulanacak güvenlik planı ve prosedürü tanımlanarak bekçi/güvenlik elemanları bu konuda bilgilendirilecek.

Şantiye Kurulması ve İşletilmesi Aşamalarında Yapılacak Çalışmalar

□ Şantiye etrafı planlandığı gibi çevrilerek, kapatma perdesinin dışına ve belirli yerlerine “izinsiz şantiyeye girmek yasak ve tehlikelidir” yazılı uyarı levhaları monte edilecek.
□ Şantiye binalarının yapıldığı yerler ile şantiyede istiflenecek gereçlerin, şantiye yerleşim planına uygunluğu denetlenecek
□ İnşaatın ilerlemesine paralel olarak iş sağlığı ve güvenliği uyarı levhaları planlanan yerlere monte edilecek.
□ Şantiyeye gelen her yeni çalışan ve/veya taşeron ekibine;
• İş sağlığı ve güvenliği konusunda kendilerinin uymaları gereken resmi dokümanların içerikleri özetle açıklanacak,
• Söz konusu dokümanlar çerçevesinde üstlendikleri sorumluluklar hakkında bilgi verilecek.
• Hazırlanmış bulunan resimli güvenlik broşürü dağıtılacak ve birlikte incelenecek,
• İş güvenliği araç ve gereçlerinin kullanımı uygulamalı şekilde anlatılacak; yararları, korunmaları ve bakımları açıklanacak,
• İş sağlığı ve güvenliği ile ilgili işaretlerin anlamı açıklanacak
□ Servis yollarına, araç ve yaya geçişini engelleyen herhangi bir malzeme veya atık dökülmemesi sağlanacak.
□ Şantiyeye kontrolsüz girişlerin önlenmesi amacıyla güvenliğin nasıl sağlanacağı belirlenip gerekli talimatlar hazırlanacak; bu amaçla istihdam edilecek personel bilgilendirilecek.
□ Çeşitli nedenlerle şantiyede açılmış çukurların etrafına mutlaka korkuluk yapılacak ve uyarı işaretleri konulacak.
□ Şantiye zemininde oluşan atıklar zaman zaman toplatılarak ayrılmış bölgede biriktirilecek ve belirli miktara ulaşınca şantiye dışına çıkarılacak.
□ Çalışanların kullanacağı tuvalet ve lavabolarda her zaman su ve sabun bulundurulacak.
□ Şantiyede, ilk yardım hizmeti verilen yer kolay görülecek şekilde işaretlenecek, burası her an hizmete/kullanıma hazır tutulacak; gerekli tıbbi gereç ve ilaçların yeterli düzeyde bulunup bulunmadığı belirli aralıklarla denetlenecek.
□ Acil durumlarda gecikmeden yardım alabilmek için, en yakın hastane, karakol, jandarma, itfaiye, ambulans telefonları kolay görülebilecek yerlere yazılacak, ilgili elemanlar bu konuda ayrıca bilgilendirilecek.
□ İş güvenliği araçları zaman zaman gözden geçirilerek işlevini yitirmiş olanlar ayıklanacak, eksilenlerin yerine konulmak üzere yeteri kadar temin edilecek.
□ Şantiyede yürütülecek iş sağlığı ve güvenliği çalışmaları sürecinde düzenlenecek belge ve raporların oluşturulup bunların takibi ve arşivlenmesi ile ilgili sistem geliştirilecek ve uygulanacak.

Üretim Aşamasında Yapılacak İş Sağlığı ve Güvenliği Çalışmaları

Kazı Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Bu aşamadan çalışacak kişi, ekip veya taşerona, toplu olarak, karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar konusunda özet bilgi aktarılarak işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılacak ve bu araçlar hakkında bilgi verilecek; iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenecek.
□ 1. Bölümde yapılan tespitler doğrultusunda, çalışanları ve çevre yapıları korumak üzere oluşturulan iksa önlemleri ilgili teknik elemanların nezaretinde tamamlanacak, projesine uygun yapılmış olduğu ilgili elemanlarca belgeye bağlanması sağlanacak.
□ Kazının yapılması ve kazılan malzemenin uzaklaştırılmasında görev alacak makine, donanım ve araçların operatör ve sürücülüleri ile yardımcılarına, iş sağlığı ve güvenliği kapsamında dikkat etmeleri gereken hususlar hatırlatılacak ve gerekli uyarı levhaları yerleştirilecek.
□ Kazı alanına düşmelerin önlenmesi, bu alana araç ve çalışanların güvenli bir şekilde giriş ve çıkışlarının sağlanması ile ilgili hususlar ilgililerle tartışılarak belirlenecek ve bu önlemlere uyulup uyulmadığı denetlenecek.
□ Belirli aralıklarla çalışma alanı gezilerek çalışanların çalışma ortamı ve yapılmakta olan işin gereği olan iş güvenliği araçlarını kullanıp kullanmadıkları denetlenecek, kuralsız çalışma yapanlar uyarılacak, sorumlulara bilgi verilecek ve bu işlemleri belgeye bağlanacak.

Beton ve Betonarme Kalıbı Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Kalıpçı ekibi veya taşeronuna, kalıp yapımı sırasında karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar hatırlatılacak; bu bağlamda işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılacak ve bu araçlar hakkında bilgi verilecek; iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenip dosyalanacak.
□ Her beton ve B.A elemanın kalıbı tamamlandıktan sonra, beton dökümüne başlamadan önce kalıbın ilgili teknik eleman tarafından incelendiğine ve yeterince sağlam ve güvenli bulunduğuna dair belge düzenletilerek dosyalanacak.
□ Döşeme kalıplarında yer alan (baca, asansör yuvası vb.) büyük boşlukların üzerinin usulüne uygun şekilde kapatılması veya etrafına korkuluk yapılması hususunun yerine getirildiğinin ilgili teknik elemanca denetlendiğine dair belge düzenlenerek dosyalanacak.
□ Kalıp sökülmeye başlanılmadan önce ilgili teknik elemanın izninin olduğuna dair belge düzenlenmesi sağlanacak.
□ Sökülen parçaların rastgele ortada bırakılmaması, çivileri temizlendikten sonra belirlenmiş yerde istiflenmesi sağlanacak.
□ Belirli aralıklarla kalıp yapım veya söküm bölgeleri gezilerek çalışanların çalışma ortamı ve yaptıkları işin gereği olan iş güvenliği araçlarını kullanıp kullanmadıkları denetlenecek, kuralsız çalışma yapıldığı tespit edilmesi halinde gerekli uyarılar yapılacak, sorumlulara bilgi verilecek ve bu işlemler belgeye bağlanacak.

Betonarme Çeliklerinin İşlenmesi ve Montajı Aşamalarında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Demirci ekibi veya taşeronuna, demirlerin işlenmesi yerine konulması aşamalarında karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar hatırlatılacak; bu bağlamda işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılarak bu araçlar hakkında bilgi verilecek; iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenecek.
□ Belirli aralıklarla demir işleme ve yerleştirme bölgeleri gezilerek çalışanların çalışma ortamı ve yaptıkları işin gereği olan iş güvenliği araçlarını kullanıp kullanmadıkları denetlenecek, kuralsız çalışma yapıldığı tespit edilmesi halinde gerekli uyarılar yapılacak, sorumlulara bilgi verilecek ve bu işlemler belgeye bağlanacak.
□ Demir işleme sırasında oluşacak küçük metal parçalarının rasgele atılmayıp, belirlenmiş bir yerde toplanması konusunda gerekli hatırlatma yapılacak ve bunun uygulanıp uygulanmadığı denetlenecek

Beton Dökülmesi Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Beton ekibi ve/veya taşeronuna, betonun karıştırılması, taşınması, dökülmesi ve sıkıştırılması aşamalarında karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar hatırlatılacak; bu bağlamda işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılarak bu araçlar hakkında bilgi verilecek; iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenecek..
□ Belirli aralıklarla beton yapım ve döküm bölgeleri gezilerek çalışanların çalışma ortamı ve yaptıkları işin gereği olan iş güvenliği araçlarını kullanıp kullanmadıkları denetlenecek, kuralsız çalışma yapıldığı tespit edilmesi halinde gerekli uyarılar yapılacak, sorumlulara bilgi verilecek ve bu işlemler belgeye bağlanacak.

Duvar Örülmesi Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Duvarcı ekibi ve/veya taşeronuna, duvar örülmesinde kullanılacak malzemenin, taşınması ve duvar örme aşamalarında karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar hatırlatılacak; bu bağlamda işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılarak bu araçlar hakkında bilgi verilecek; iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenecek.
□ Duvar örerken kullanılan sehpa iskelelerin taşıyıcı kısım ve platformunun uygun düzenlenmiş olduğuna dair ilgili teknik elemanca düzenlenen belge ilgili dosyaya konulacak.
□ Belirli aralıklarla duvar örülen yerler gezilerek çalışanların çalışma ortamı ve yaptıkları işin gereği olan iş güvenliği araçlarını kullanıp kullanmadıkları denetlenecek, kuralsız çalışma yapıldığı tespit edilmesi halinde gerekli uyarılar yapılacak, sorumlulara bilgi verilecek ve bu işlemler belgeye bağlanacaktır.

İş İskelesi Kurulması ve Kullanılması Sürecinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ İskele ekibi ve/veya taşeronuna, iskele kurulması ve sökülmesi aşamalarında karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar hatırlatılacak; bu bağlamda işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılarak bu araçlar hakkında bilgi verilecek; iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenecek.
□ İlgili teknik elemanlarca;
• İskele taşıyıcı elemanlarının yüke uygun tasarlandığı,
• İskelenin çapraz ve takviyelerle yeterince sağlamlaştırıldığı,
• İskelenin binaya uygun şekilde bağlandığı,
• İskele platformunun yeteri genişlikte ve güvenli biçimde oluşturulduğu,
• İskele katları arasında uygun ve güvenli şekilde merdiven yapıldığı,
• İskelenin uygun düzenlenmiş korkuluklar ve emniyet kemeri bağlama sistemi ile donatıldığı,
• İskelede çalışanların, yüksekte çalışmalarında sakınca olmadığına dair raporlarının bulunduğu,
• Asma iskelenin taşıyıcı sisteminin uygun biçimde tasarlandığı ve yapıya bağlandığı; iskele platformunun kullanım amacına uygun ve güvenli biçimde tasarlandığı ve üretildiği; iskeleye kumanda eden sistemin tüm parçalarının kusursuz durumda bulunduğu teyit edilerek bunun belgelenmesi sağlanacak

□ İskele kurulması, kullanılması ve sökülmesi aşamalarında çalışma mahalli belirli aralıklarla dolaşılarak, çalışanların çalışma ortamı ve yaptıkları işin gereği olan iş güvenliği araçlarını kullanıp kullanmadıkları denetlenecek, kuralsız çalışma yapıldığı tespit edilmesi halinde gerekli uyarılar yapılacak, sorumlulara bilgi verilecek ve bu işlemler belgelenecektir..

Sıva, Boya, Badana ve Kaplama Yapılması Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Söz konusu iş aşamalarında karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar hatırlatılacak; bu bağlamda çalışanlara, işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılarak bu araçlar hakkında bilgi verilecek, iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenecek.
□ Bu başlıklar altında yapılacak işler gerçekleştirilirken iskele kurulmasının gerekmesi halinde, iskeleler konusunda belirtilen önlemler uygulanacak.
□ Bu başlık altında belirtilen işlerin gerçekleştirildiği çalışma mahalleri belirli aralıklarla dolaşılarak, çalışanların çalışma ortamı ve yaptıkları işin gereği olan iş güvenliği araçlarını kullanıp kullanmadıkları denetlenecek, kuralsız çalışma yapıldığı tespit edilmesi halinde gerekli uyarılar yapılacak, sorumlulara bilgi verilecek ve bu işlemler belgeye bağlanacaktır.

Tesisat İşleri İle İlgili Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Elektrik tesisatı, sıhhi tesisat, soğutma tesisatı vs. tesisat işlerinin gerçekleştirilme aşamalarında görev alacak her düzeydeki çalışanları karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar hatırlatılacak; bu bağlamda işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılarak bu araçlar hakkında bilgi verilecek; iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenecektir.

Gereç Nakli Sırasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Gereç nakillerinde belirlenmiş bulunan güzergâhın izlenmesi, düşme ya da devrilme gibi iş kazası riski oluşturacak istif ve nakil şekillerinden kaçınılması, bu süreçte kullanılacak iş sağlığı ve güvenliği araçlarının kullanılması konularında ilgililer bilgilendirilecek ve izlenecek.

Yapının Temizliği ve Şantiyenin Taşınması Aşamalarında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Temizlik ve şantiyenin taşınması aşamalarında izlenecek iş sırasının ilgili teknik elemanlarca planlanması ve planın, bu aşamalarda görev alacaklara ayrıntılı biçimde açıklanması sağlanacak.
□ Söz konusu iş aşamalarında görev alacak olanlara, karşılaşılabilecek iş kazası olasılıkları ve dikkat edilmesi gereken hususlar hatırlatılacak; bu bağlamda işin hangi aşamalarında ne tür iş güvenliği araçlarını kullanacakları anlatılarak bu araçlar hakkında bilgi verilecek; iş güvenliği araçlarının kendilerine teslim edildiğine ve bunları kullanacaklarına dair belge düzenlenecektir.

Makine, Donanım ve Aletlerin Kullanımı İle İlgili Olarak Alınacak
Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

□ Şantiyede kullanılacak iş makinelerinin;
 Kullanımı sırasında uyulması gereken güvenlik önlemleri,
 Periyodik bakımları ve bu aşamada uymaları gereken kurallar ve düzenlenecek belgeler,
 Uyacakları hız sınırı ve trafik kuralları
konularını içeren güvenlik önlemleri yönergesi operatör, sürücü ve çalışanlara verilecek.
□ Düşey taşımada kullanılacak vinç ve asansörlerin;
• Uygun/sağlam bir şekilde kurulduğu,
• İşletimleri ile ilgili bilgilerin operatörlerine verildiği,
• Azami yük taşıma kapasitelerinin görünen bir yere yazılmış olduğu
• Periyodik bakımlarının yapıldığı,
Konularına yönelik olarak ilgili teknik elemanlarca gerekli belgeler düzenlenerek dosyalanacak, bu araçların bulunduğu yerlere yeteri sayıda uyarı levhası konulacaktır.

Kimyasal ve Fiziksel Özelliği
1 adet Si ve 4 adet O atomundan oluşmakta olup, 3 boyutlu 4 yüzlü şekil olarak dizilmiştir. Si atomu bu şeklin merkezinde olmakla beraber O bu şeklin köşelerinde yer almaktadır.
Sıcaklık, basınç ve doğal etkenler bu şeklin bozularak başka şekiller almasına sebep olabilir.
Sudaki çözünürlüğü oda sıcaklığında 6-11 mg/cm3 (SiO2) olarak değişir ve bu özelliğine etki eden faktörler;
- Partikül Sayısı-Büyüklüğü-Şekli
- Solüsyon Sıcaklığı
- Viskozitesi
- pH ve
- Bünyesinde bulunan diğer mineraller ve özellikleri.

Tahmini-Potansiyel olarak maruz kalan işçi sayısı
NIOSH (1991) tahminen 1.7 milyon Amerikan işçisinin solunabilir silis tozuna maruz kaldığını saptamıştır. Ayrıca madencilik, petrol-gaz gibi endüstrilerin silis tozuna maruz kalan işçi sayısı oldukça yüksektir.

Toz oluşturan aktiviteler, kullanım ları ve potansiyel maruziyet
Değişik endüstrilerdeki işçiler dahi kullanılan malzemelerin ve ürettikleri ürünlerin içerisinde ve yaygın olarak doğada bulunmasından dolayı silis tozuna maruz kalmaktadırlar.
Endüstrilerin %48’inde solunabilir limitlerin (PEL) üzerinde bir maruziyetin söz konusu olduğu saptanmıştır.
Hemen hemen tüm silis içeren ürün veya madenlerle yeryüzünde çalışan endüstrilerde işçilerin silis tozuna maruz kalması olasıdır.

Örnekleme ve Analitik Yöntemler
Örnekleme Yönteminde havada asılı bulunan küçük partiküllerin tutulması / toplanması için siklon ve buna bağlı olarak bulunan bir filtre kaset kullanılır.
Bu siklon ayrıca partiküllerin toplanırken oluşturdukları elektrostatik etkiyi iletkenlik özelliği ile minimize ettiğini göstermektedir.
Kaba hataları önlemek amacıyla siklon ve filtrenin sızıntı ölçümlerinin yapılması gerekmektedir.
Analitik Yöntemler; 3’e ayrılmaktadırlar. Bunlar;
- XRD Spektrometri
- IR (İnfrared Diffraction – Kızılötesi Soğurma) Spektrometri
- Colorimetrik (Renkli) Spektrofotometri
En sık kullanılan yöntemler XRD ve IR yöntemleridir.
XRD Spektrometri: Kristal Silisin yaygın olan 3 polimorfu (kuvars, kristobalit, tridimit) ayırma kapasitesine sahiptir ve her bir polimorfun örnek üzerindeki parazitliklerini analiz edebilmektedir.
IR Spektrometri: XRD’den daha az spesifik olmakla birlikte, çok iyi tanımlanmış kuvars matrislerine uygulanabilmektedir. Analizlerde diğer silika (örneğin kaolinit) ve amorf silika parazitlerini tespit edebilmektedir.
Colorimetrik Spektrometri: Bu yöntemin XRD ve IR yöntemlerine göre doğruluğu daha azdır. Lineer oranları sınırlı olup, boş alan değerleri normalden çok daha yüksektir. Bu yöntem ayrıca silis ve silika bazlı tanecikleri ayırma özelliğine sahip değildir.
Analitik Yöntemlerde Doğruluğu ve Hassasiyeti Etkileyen Faktörler
Tüm Yöntemlerde verimli laborant ve laboratuvar koşulları aranmaktadır. En önemli etkenlerden birisi tane boyutu olup, buna sıcaklık, filtre boyutu vb. etkenlerde eklenebilir. Amaç her zaman doğru sonuçlar elde etmektir.

İnsan Sağlığına Etkisi
Epidemiyoloji, silis tozunun işçiler üzerindeki etkisini belirlemek amacıyla kullanılan birincil yöntemlerden biridir. Bu alanda yapılan çalışmalar; Cross-sectional (çapraz bölgelendirme / kesit alma yöntemi – çok yaygın olarak kullanılır) veya Retrospective (geriye dönük / işbirliği içerisinde yapılan) olmak üzere ikiye ayrılır.
Çapraz Bölgelendirme yönteminde belirlenmiş bir nüfusun bir noktasına etki eden hastalık belirtilerin ölçümünü sağlar. Örneğin; Granit dökümlerinde çalışan işçilerin akçiğer grafilerinin, bu alanda çalışmayan işçilerin akçiğer grafileri ile yıllık sağlık incelemelerinin mukayese edilmesi. Bu yöntemin iki dezavantajı bulunmaktadır;
- Sadece hayatta olan işçiler incelenmektedir. Emekliler, daha önceden çalışanlar veya vefat edenleri kapsamamaktadır.
- Hastalığın ne zaman başladığını saptamak pek mümkün olmamaktadır.
Çoğu epidemiyolojik çalışmalar geriye dönük çalışmalar olmaktadır ki bunlar şu anda bulunduğu koşulları, hastalıkları, maruziyeti ve ölümleri baz alarak bugünden başlayarak ileriye dönkü yapılan çalışmalardır. Fakat bu çalışmanın dezavantajı; silis tozu olayları ölüm belgeleri gerektirmekle birlikte bunların çoğu zaman tayin edilememesidir.

Sapmaların Çalışmalara Etkisi ve bunların Kaynakları:
Üç ana sapma sebebi silis tozunun maruziyeti ile ilgili çalışmaların sonuçlarını etkilemektedir ki bunlar;
- Seçim Sapmaları: Çalışma konularını seçmeye dayalı bir yöntemden oluşur. Bu sapmalarda akçiğer kanserine yakalanan işçiler üzerinde yapılan çalışmaların, çalıştıkları endüstri, sosyal şartlar ve radyogarfideki değişikliğe bağlı olduğu düşünülmektedir ve bunun için işçilere bir bedelin ödenmesi gerektiği kritiği bulunmaktadır.
- Bilgi Sapmaları: Sınıflandırma olmaksızın, çalışmalarda hastalık veya maruziyeti dikkate alır. Ancak burda da çoğu zaman kullanılan aletlerin hata vermesi, eksik bilgiden kaynaklanan maruziyet ölçümü hataları ve tahmini hatalar oluşmaktadır.
- Değişkenlerin Karıştırılması: Maruziyete dayalı çalışmalar olup, çalışma altındaki hastalıkların risklerinden bağımsız olmaktadır.
Tüm bu spamaların etkileri epidemiyolojik metotları uygulayarak indirgenebilmektedir.

Silikosis:
Genel olarak yumrulaşmış ve dağınık olarak akçiğerde görülür ve solunabilir silis tozunun teneffüs edilip depolanmasıyla oluşur. Buna sebep olarak solunabilir silis tozunun konsantrasyonu ve iş ortamındaki havada bulunan dozaj etkilidir. Bunun yanısıra; (1) Partiküllerin boyutu, (2) Kristalize veya kristalize olmayan silisin doğal hali, (3) Toza maruz kalma süresi ve (4) Maruziyetinin başlangıcı ile teşhisi arasındaki zaman dilimi etkilidir.
Bir işçide genel anlamda üç çeşit Silikozis oluşabilir; (1) Kronik Silikozis, genel olarak 10 yıl ve üzerinde düşük konsantrasyonlarda maruziyetten sonra, (2) Hızlandırılmış Silikozis, maruziyetten 5-10 yıl sonra veya (3) Akut Silikozis, yüksek konsantrasyonlara maruz kaldıktan birkaç hafta ila 5 yıllık bir periyoddan sonra.
Hızlandırılmış Silikozis semptomları kronik silikosize göre daha belirsiz olmakla beraber klinik ve radyografik sonuçlara göre daha hızlı ilerlemektedir. Aynı zamanda anlaşılabilirliği, dağınık yapısından dolayı daha düşüktür ve genelde yüksek konsantrasyonlarda silis tozuna kalmış endüstrilerde sıklıkla görülmektedir.

TB ve Diğer Enfeksiyonlar:
Bu enfeksiyonların ortak özellikleri, TB, büyük bir kısmın silis tozuyla ezilerek enfeksiyona yol açan organizmanın vücuttan atılamamasıdır ki buna da Mycobacterium tuberculosis adı verilmektedir.
Mycobacterial enfeksiyonların bir kısmı işçilerin silis tozuna maruz kalması dolayısıyla oluşan M. Tuberculosis olup diğer kısım ise tüberkuloz olmayan mycobacteria (NTM)’nin sebep olduğu Mycobacterium kansasii ve Mycobacterium avium-intracellulare hastalıklara yakalanırlar.
Bazı deliller işçilerin silikozis olmadıkları halde, uzun süre silis tozuna maruz kaldıklarında TB’ye yakalanma risklerinin oldukça yüksek olduğuna işaret etmektedir.

Kanser:
1996 yılında IARC Ekibi, silis tozuna maruz kalan insan ve hayvanlar üzerine bir çalışma yapmıştır ve sonuç olarak insanların çalışma şartlarından dolayı silis tozunu teneffüs etmeleriyle, kuvars veya kristobalit formlarda kanser olabileceklerini kanıtlamıştır.
Epidemiyolojik çalışmalar göstermiştir ki, silis tozuna maruz kalan işçilerin (1) Madenlerde, (2) Taşocakları ve Granitte, (3) Seramik, Çanak-Çömlek, Cam, Refrakter Tuğla üretiminde ve (4) Dökümhanelerde kansere yakalanma riskleri daha yüksektir. Akçiğer kanserinin artmasının sebepleri;
- Kümülatif silis tozuna maruziyet,
- Maruziyet süresi
- Maruziyet yoğunluğunun fazlalığı
- Radyografik olarak tanımlanmış silikozis
- Silikozis’in başlangıç ve bitiş süresinin takibine bağlıdır.
Sonuç olarak tüm çalışmalar akçiğer kanser riskinde bir artışın olduğunu ve bunun silis tozuna maruz kalan işçilerde görüldüğünü tespit etmişlerdir.

Diğer Kanserler:
Ölüm oranlarını içeren çalışmalarda demir madenlerinde, Kanada’daki altın madenlerinde, kurşun-çinko madenlerinde, tuğla üretiminde, dökümhane veya metal sanayiilerinde, mücevher üretiminde, çiftçilikte çalışan işçilerin çoğunlukla karın veya gastrit kanserlerinden öldüklerini saptamıştır.
Silis tocuna maruz kalmış işçilerde ise, tükrük bezi kanseri, karaciğer kanseri, kemik veya ilik kanseri, pankreas kanseri, cilt kanseri, yemek borusu kanseri, sindirim sistemi kanseri, bağırsak kanseri, beyin kanseri, mesane kanseri gibi kanser çeşitlerinin olduğu ve buna bağlı olarak ölümlerin olduğu saptanmıştır.

COPD (Cronic Obstructive Pulmonary Disease): Kronik Obstrüktif Akçiğer Hastalığı (KOAH) olmakla birlikte kronik bronşit ile başlayarak emphysema, astım ve son olarak da KOAH olarak görülmektedir.
Sigara içmek, bu hastalığı tetikleyen en önemli faktör olup, silis tozuna maruz kalan insanlarda da KOAH’a rastlamak mümkündür.

Astım: Kristalize silisin direk mesleki olarak bir hastalığa sebep olmadığı ancak silis tozuna maruz kalmış işçilerde büyük bir oranda görüldüğü tespit edilmiştir.

Kronik Bronşit: Kronik bronşitin varlığı, klinik olarak tekrarlanan bronşitik segregasyonlar veya öksürük ile tanımlanmıştır. Varolan mukus segregasyonu TB gibi bir hastalığa neden olmamakla birlikte havada asılı bulunan taneciklerin solunmasıyla şiddetlenmektedir. Hem silis tozuna maruz kalmak hemde sigara içmek kronik bronşiti tetiklemektedir.

Emphysema: Emphysema hava boşluklarının anormal bir şekilde büyümesiyle ortaya çıkan ve alveoller’de ciddi deformasyonlara yol açabilen bir hastalıktır. Karbonmonoksitin vücuttan atılmasını azaltır ve kilo kaybına sebep olur. Genel olarak kömür tozuna maruz kalanlarda akçiğerlerin alt bölgelerinde, sigara içenlerde ise akçiğerlerin üst bölgelerinde tahribatlar fazlalık gösterir.

Bağışıklık Sistemi ve Kronik Böbrek Hastalıkları:
Silis tozuna maruz kalan işçilerin çoğunda bağışıklık sisteminde problemler, anemik hastalıklar, scleroderma, romatizmal eklem hastalıkları ve kronik böbrek hastalıkları oluştuğu gözlenmiştir. Ancak hücresel olarak silis tozunun bağışıklık sistemine nasıl bir etki yaptığı kesin olarak bilinmemektedir.

Diğer Sağlık Etkileri:
Literatüre göre silis toz taneciklerinin lenf düğümleri yardımıyla akçiğerlerden dalak, karaciğer, böbrek gibi organlarımıza taşındığını saptamıştır. Damar kopmalara ve lenf sisteminin bozulmasına kadar bir çok hastalıkların bu taşınmayla olabileceği belirtilmiştir.
Bazı işçilerde ise hepatit ve buna bağlı kanserojen hastalıklar saptanmıştır ki bu hastalıklarda alkol tüketiminin çok olması önemli bir faktör.
Ayrıca diş ve diş eti sağlığını da olumsuz olarak etkilediği bilimsel olarak kanıtlanmıştır.

Deneysel Çalışmalar

Biomarker’lar:
Biomarker’lar şuna işaret ederler; (1) Maruziyetin oluşu, (2) Maruziyetin etkileri, (3) Hastalıkların varlığını erken teşhisine veya (4) Maruziyete etkilerin erkenden hassasiyetle tespit edilmesine.
Kullanışlı Biomarker’lar; Hastalığın veya maruziyetin kesin ve onaylanmış bağlantısını ve işaretlerle maruziyeti dozu ile arasında bir kanıta ihtiyaç duyarlar. Buna ilaveten kan, serum, bronşalveol ve gen örnekleri alınarak bunların silis maruziyetleriyle olan bağlantıları ölçülür.

Cyto-toksiklik:
Kristal silisin silikozis’e sebep olduğu bilinse de moleküler mekanizmadaki hücresel bozunmanın nasıl gerçekleştiği kesin olarak bilinmemektedir. Memeli hücrelerde hücre içi ve hücre dışının silis ile bozunduğu saptanmıştır. Bu hücresel bozunma;
- Cyto-toksikliğin kristalize silis üzerine etkisi
- Silisin aleveolleri uyararak Cyto-toksik enzimlerin veya oksidanlarının serbest kalmasına sebep olması
- Kızdırıcı faktörlerin alveollerin uyarımı ile kendini bırakarak yerinin polimorfo-nükleer lökositlerle doldurmasından dolayı gerçekleşmektedir.

Geno-toksiklik ve Etkileri:
Bazı çalışmalar kuvarsın direk olarak memeli hücrelerini uyardığını gösterse de hücre içi çalışmalar da herhangi bir kromozomal sapma, gene mutasyonuna sebep olmadığını göstermiştir.

Kanserojenlik:
Deneysel çalışmalar kuvars parçalarının uzun vadede teneffüs edildiği taktirde kanserojen olabileceğini fareler üzerinde yapılmış deneyler ile kanıtlanmıştır.
Aynı zamanda fareler üzerinde denenen bu çalışmalar, doz aşımı, kuvars toksikliği veya hücre içi tepkileri ile ilgili bilgi verebilmektedir.

Sonuçlar
Sonuç olarak solunabilir silis tozunun maruziyeti ile birlikte sağlık üzerine etkileri, insanlar ve hayvanlar üzerinde yapılan çalışmalarla 1974’den bu yana sürmektedir (NIOSH 1974). Bu çalışmaların tamamı silis tozunun solunmasıyla oluşabilecek akçiğer kanseri ve buna benzer diğer ölümcül hastalıkları desteklemektedir.

Akçiğer Kanseri:
Silis Tozuna maruz kalarak akçiğer kanserine yakalanma riski aşağıdaki maddeler ile desteklenmiştir.
- Özellikle kuvars ve kristobalit gibi minerallerin solunmasında,
- Maruziyet ile ilişkili olarak genellikle madencilerde, granit işlerinde, çanak-çömlek ve refrakter tuğla üretimi yapan işçilerde,
- Epidemiyolojik çalışmalar ve silis tozuna maruziyet akçiğer kanserine sebep olduğunu raporlamıştır; aynı zamanda sigara kullanımı bu oranları ciddi anlamda yükseltmiştir.

Kanserojen olmayan sağlık etkileri:
Bazı epidemiyolojik çalışmalar silis tozuna maruz kalan işçilerin bağışıklık sistemi, scleroderma, romatizmal eklem iltihabı, sistemik kızartılar gibi ölümcül hastalıklara yakalandıklarını ispat etmiştir.
Ayrıca tüm bu hastalıklara ilaveten bakteri enfeksiyonları, mantar enfeksiyonları, bronşit, KOAH gibi hastalıklara da yakalanabildikleri saptanmıştır ve tüm bunların sigara kullanmayan işçilerde daha düşük bir oranda olabileceğini eklemişlerdir.

Maruziyet, Denetleme ve Kontrolü:
Bazı mühendislik kontrolleri ile maruziyetler önlenmeye çalışılsa da birçok endüstride bunu kaynağından çözme gibi bir kontrol yöntemi kullanılmaktadır. Ayrıca solunabilir silis tozu limitlerini dengede tutabilmek için birçok analitik ve örnekleme yöntemleri kullanılmaktadır.
Ancak önemli olan maruziyete en düşük seviyede tutmak veya tüm bu maruziyeti ortadan kaldırabilecek bir yöntem bulmaktır.

Araştırma Sebepleri
Akciğer kanseri, silikozis veya silise bağlı diğer hastalıkların önlenmesinde;
- Metotların geliştirilmesi ve hastalıkların başlamasından önce detaylı araştırmaların yapılmasının,
- Hücre içi ve hücre dışı çalışmaların geliştirilerek silika bazlı yumrular, bağışıklık sistemiyle ilgili hastalıkların ve silis partiküllerinin DNA bozunmasına sebep olmasının tespitinin,
- Alfa kuvars ve polimorflarının, kristalize silisin kristalize cam ve amorflarının, kristalize silis ve aşındırıcı malzemelerinin, izci elementler üzerindeki toksikliği ve patojenliklerinin hücre içi ve dışı çalışmalarının gelişmesinin vb yardımı olacaktır.

Maruziyet Ölçüm Araştırmalarında aşağıdaki yöntemler geliştirilmelidir.
- Siklon ve buna benzer aletlerin yeniden değerlendirilmesi
- Aerodinamik diametre ile örenkelerin bir önceki örnekler ile karşılaştırılması
- Saha şartlarında yan yana örneklerin yapılması
- Varolan örnekleme sistemlerin geliştirilmesi
- Kalibrasyon Hatalarını önlemek amacıyla değişik tipte filtre kullanılan çalışma şartlarının geliştirilmesi
- Ortak testlerin yapılarak geliştirilen analitik veya örnekleme metotlarının diğerleriyle eşdeğer olmasını sağlamak.
Silis tozuna maruz kalan işçilerin bu etkiden korunması için genel olarak koruyucu donanımlara ihtiyaç vardır ve bunlar kullanılmalıdır. Ancak bunlar maruziyeti kontrol ve önleme metodu olarak bir öncelik teşkil etmemelidir.
Birçok sektörde detaylı araştırmalar kontrol ve önleme adına büyük önem arz etmektedir ki bunlar;
- İnşaat Sektöründe
- Dökümhane Endüstrisinde
- Aşındırıcı Püskürtme Operasyonlarında
- Yerüstü ve Diğer Madencilik İşlemlerinde ve
- Boyama, kaplama, cam, kozmetik, plastik ve temizlik ürünlerinde

Maruziyet Sınır Değerlerini belirlemek üzere uzun ve kısa vadeli ölçümler yapılmaktadır;
(i) Zaman Ağırlıklı Ortalama (Time Weighted Average–TWA): En az 8 saat ve olağan çalışma koşullarında, işçinin maruz kaldığı toz konsantrasyonunu ifade eder.
(ii) Kısa Dönem Maruziyet Sınır Değeri (Short term exposure limits–STEL): 15 dakika süreyle maruziyet konsantrasyonunu belirlemek üzere yapılan ölçümlerde kullanılır.

İşyeri Maruziyet Sınır Değerleri, en az 8 saat ve olağan çalışma koşullarında, sağlık açısından herhangi bir sorun oluşturmayan günlük aşılmaması gereken değerdir. Her ülke kendi koşullarını dikkate alarak İşyeri Maruziyet Sınır Değerleri geliştirmekte ve bu sınır değerleri uygulamaya koyarken, gerekli yasal düzenlemeleri de yapmaktadır.
Amerika Birleşik Devletleri (OSHA), Belçika, Danimarka, Finlandiya, Norveç, Portekiz, İsveç, Yunanistan, İspanya ve Fransa’da solunabilir tozlardaki kristalin yapıda SiO2 miktarının sınır değeri Kuvars, Tridimit ve Kristobalit için ayrı ayrı belirlenmiştir. Maruziyet sınır değeri Amerika Birleşik Devletleri (OSHA), Yunanistan, Danimarka, Belçika, Norveç, Portekiz, İsveç ve Fransa’da Kuvars için 0,1 mg/cm3, Tridimit ve Kristobalit için 0,05 mg/cm3 olarak belirlenmiştir.
İngiltere, İtalya, Lüksemburg, Hollanda, Avusturya, İsviçre ve Avustralya’da ise kristalin yapıda SiO2 miktarı için Kuvars, Tridimit ve Kristobalit minerallerinin solunabilir tozlardaki toplamı dikkate alınmaktadır. İngiltere’de WEL 0,1 mg/m3, İrlanda ve İtalya’da 0,05 mg/m3, Lüksemburg, Avusturya ve İsviçre’de 0,15 mg/m3, Hollanda’da 0,075 mg/m3 ve Avustralya’da 0,1 mg/m3’dür.
NIOSH ise solunabilir tozlardaki kristalin SiO2 miktarı için REL değerini 0,05 mg/m3 olarak önermektedir. Kuruluş, önerdikleri REL konsantrasyonun pnömokonyoz riskini tam olarak önleyemediğini, ancak, halen toz örnekleme ve kristalin yapıda SiO2 miktarını belirlemek üzere kullanılmakta olan yöntemlerin de, REL’in 0,05 mg/m3 değerinden daha aşağıya çekilmesine olanak vermediğini belirtmektedir.

Ülkemizde, Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle İlgili Yönetmelik kapsamına giren işyerlerinde, ortam havasında kristal yapıda SiO2 içeriği %5’ten az olduğu takdirde Eşik Sınır Değerleri (ESD; TWA), 5 mg/m3 olarak kabul edilmektedir. Ortam havasında kristal yapıda SiO2 içeriği %5’ten fazla olan işyerlerinde ise Eşik Sınır Değer (ESD = 25 / %SiO2) eşitliği yardımıyla bulunmaktadır. Bu durumda, yönetmelik kapsamındaki işyerlerinde, tamamen kristal yapıda SiO2 içeren solunabilir tozlarda uzun süre ve olağan çalışma koşullarında sağlık açısından herhangi bir sorun oluşturmayacağı öngörülen ESD 0,25 mg/m3 olmaktadır.
SERBEST KUVARS MİKTARININ BELİRLENMESİNDE KULLANILAN YÖNTEMLER
Toz örneklerinin kristalin yapıda SiO2 miktarının belirlenmesi için üç temel yöntemden yararlanılmaktadır. Bunlar;
(i) Toz numunelerine uygulanan bir dizi çözünürlük işleminin ardından arta kalan serbest silisin belirlenmesini esas alan kimyasal yöntemler,
(ii) Kırılma indisi bilinen silisin immersiyonla renklendirme yöntemiyle tanınmasını esas alan mineralojik yöntemler ve
(iii) Isı farkı analizi, X-ışınları kırınımı (XRD) ve furier dönüşümlü kırmızı ötesi spektroskopisi (FTIR) olmak üzere 3 farklı tekniğin geliştirildiği fiziksel yöntemler olarak sınıflandırılmaktadır.
Bunlardan kırmızı ötesi spektroskopisi ve X-ışınları kırınımı teknikleri yaygın olarak kullanılmaktadır. FTIR tekniği, XRD tekniği kadar kesin sonuçlar vermemesine rağmen, maliyetinin daha düşük olması nedeniyle, özellikle, iyi tanımlanmış örnek matrislerinde kullanılabilmektedir. Ancak, toz numunesinin kaolin benzeri silikatlar ve amorf silika içermesi veya kristal yapıda SiO2 miktarının çok düşük olması durumunda, FTIR tekniğinin hata oranı yükselmektedir.
NIOSH Method 7500, OSHA Method ID–142, MSHA Method P–2 ve HSE Method MDHS 101, solunabilir tozlardaki kristalin yapıda SiO2 miktarını belirlemek üzere kullanılan en yaygın XRD yöntemleridir. XRD, kristal yapıda SiO2 içeren alfa kuvars, beta kuvars, tridimit ve kristobalit minerallerini tanımlayabilmekte ve örnek matrisinde yer alabilecek diğer mineralleri de analiz edebilmektedir. Türkiye’de, ortam havasındaki kristal yapıda SiO2 analizi, TC Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğüne bağlı olarak faaliyet gösteren İş Sağlığı ve Güvenliği Merkezi Müdürlüğünün (İSGÜM) Ankara’daki laboratuarında ve FTIR tekniği ile yapılmaktadır.