Ç.Ü. MÜHENDİSLİK MİMARLIK FAKÜLTESİ ÇALIŞANLARININ MESLEKİ KAS İSKELET RİSKLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ

Suphi Ural, Erman Menetlioğlu, M Necati Dal
ÖZET
Bu çalışmanın amacı, Çukurova Üniversitesi, Mühendislik Mimarlık Fakültesi çalışanlarının mesleki kas-iskelet hastalığı risklerini, Hızlı Maruziyet Kontrolü (HMK) tekniği ile değerlendirmektir. Araştırma kapsamında, Fakültede görevliler arasından tesadüfi olarak seçilen 60 çalışanın katıldığı bir anket çalışması yapılmıştır. Ankete katılanların ortalama çalışma süresi 18,4 ±8,48 yıldır. Anket sonucuna göre, Fakülte [...]

Suphi Ural, Erman Menetlioğlu, M Necati Dal

ÖZET

Bu çalışmanın amacı, Çukurova Üniversitesi, Mühendislik Mimarlık Fakültesi çalışanlarının mesleki kas-iskelet hastalığı risklerini, Hızlı Maruziyet Kontrolü (HMK) tekniği ile değerlendirmektir. Araştırma kapsamında, Fakültede görevliler arasından tesadüfi olarak seçilen 60 çalışanın katıldığı bir anket çalışması yapılmıştır. Ankete katılanların ortalama çalışma süresi 18,4 ±8,48 yıldır. Anket sonucuna göre, Fakülte çalışanlarının bel ve boyun bölgeleri yüksek risk altındadır.

Anahtar Kelimeler:Risk analizi; Mesleki kas iskelet hastalıkları; Hızlı maruziyet kontrolü; İş sağlığı; İş güvenliği.

ABSTRACT

The purpose of this study was to assess the work-related musculoskeletal disorder risks for the personal of Cukurova University, Faculty of Engineering and Architecture using Quick Exposure Check (QEC) technique. The questionnaire form was applied on a randomized sample of 60 personal. The average of working time was 18,4 ± 8,48 years. Analyses results showed that back position and neck are the most risky parts of the bodies of the faculty personal.

Keywords: Risk analysis; Work-related musculoskeletal disorders; Quick exposure check; Ocupational health; Occupational safety.

1.GİRİŞ

Mesleki kas iskelet hastalıkları (MKİH) yaygın bir sağlık sorunu ve sakatlığın önde gelen nedenlerindendir (Nachemson, 1996; Schuchmann, 1996; Bernard, 1997; Özcan, 2005). MKİH’nın iş günü kaybı ve sigorta tazminat ödemeleri nedeni ile topluma maliyeti yüksektir. ABD’de Ulusal Bilim Akademisi (National Academy of Sciences) MKİH için 1999 yılında 1 trilyon USD harcama yapıldığını bildirmektedir. MKİH’nın gelişmesinde fiziksel etkenler (tekrarlayıcı, zorlayıcı hareketler, ağırlık kaldırma, yanlış vücut mekaniklerinin kullanımı ve vibrasyon gibi), psikososyal stresörler ve bireysel etkenlerin rolü kanıtlanmıştır (Bigos vd, 1991; Hagberg, 1995; Schuchmann, 1996; Bernard, 1997). Kas iskelet hastalıklarında, risklere maruziyeti ve maruziyette değişimi değerlendiren çeşitli teknikler geliştirilmiştir. Bu tekniklerin başlıcaları; gözlemsel ölçümler, aletli ya da direkt yöntemler, kendi bildirimli sorgulamalardır. Bunlar arasında en yaygın kullanılanı, gözlemsel ölçeklerden Hızlı Maruziyet Kontrolü (Quick Check Exposure) tekniğidir (Kesiktaş ve Özcan, 2007). Epidemiyolojik çalışmalarda MKİH bel, boyun, omuz ve üst ekstremitelerde, alt ekstremiteye oranla daha sık görüldüğünden gözlemsel risk değerlendirme yöntemleri daha çok bu bölgeler için geliştirilmiştir. Hızlı Maruziyet Kontrol (HMK) tekniği vücudun tüm bölgelerini, birçok risk faktörü için birlikte değerlendirmektedir. Bu çalışmanın amacı, Mühendislik Mimarlık Fakültesi çalışanlarının Mesleki Kas İskelet Risklerini, Hızlı Maruziyet Kontrolü (HMK) tekniği ile değerlendirmektir.

2. MATERYAL VE YÖNTEM

Çukurova Üniversitesi Senatosunun 15.05.1974 tarih ve 18-5 sayılı kararı ile kurulmasına karar verilen Ç.Ü. Mühendislik-Mimarlık Fakültesi, Milli Eğitim Bakanlığı’nın 15.07.1974 tarihli onayı, Üniversite Senatosunun 18.04.1978 tarih, 170-5 sayılı kararı sonucu oluşturulan 16 kişilik Fakülte Kurulu’nun 21.09.1978 tarihli toplantısı ile faaliyetine başlamıştır. Fakültemiz halen 126 adet Akademik Personel ve 63 adet İdari Personel hizmet vermektedir. Bu araştırma kapsamında 42 akademik personel ve 18 İdari Personel olmak üzere toplam 60 adet Fakülte çalışanı ile işyerlerinde ve yüz yüze görüşme ile anket formları düzenlenmiştir. Ankete katılanların ünvanlarına göre dağılımı Tablo 1’de verilmiştir.

Tablo 1. Ankete katılan Fakülte çalışanlarının ünvanlarına göre dağılımı.
Ünvan                    Adet   Hizmet Süresi
Öğretim Üyesi         27      23,04 ±6,93
Araştırma Görevlisi 10       6,50 ±1,95
Lab. ve Atölye Ça.   12       10,75 ±9,11
Büro Çalışanı          11       20,09 ±6,19
Toplam                  60

HMK tekniği, Li ve Buckle (1997) tarafından geliştirilmiş ve David vd. (2003) tarafından yeniden gözden geçirilerek düzenlenmiştir. HMK tekniğinin önemli özelliklerinden birisi de değerlendirme sürecinde çalışanların katılımını sağlamasıdır. Böylece katılımcı yaklaşım cesaretlendirilmektedir. Çalışanların maruz kaldıkları risk düzeyini belirleyerek maruziyette değişimi değerlendiren HMK tekniği, ergonomik girişim yapılması gereken öncelikli işlerin belirlenmesinde ve uygulanan ergonomi programının etkinliğinin değerlendirilmesinde yardımcıdır. Hem çalışanlar, hem de değerlendiriciler için kılavuz özelliği taşır. İngiltere’de Health Safety Executive (HSE) tarafından, Kanada’da ‘Comission de la sante et de la securite’ tarafından hazırlanan HMK ölçeğine dayanarak hazırlanan MKİH için risk değerlendirme kılavuzları endüstride yaygın olarak kullanılmaktadır. İki bölümden oluşan ölçeğin, gözlemciye ait bölümünde; çalışma esnasında bel, omuz/kol, el bileği/el ve boyunda postür ve hareketlerini değerlendiren 18 madde bulunmaktadır. Çalışana ait bölüm elle kaldırılan, taşınan en fazla ağırlık, iş süresi, bir elle uygulanan en fazla kuvvet, işin gerektirdiği görsel dikkat, taşıt kullanma, titreşim, iş temposu ve iş stresini değerlendiren 25 madde bulunur. Bunların birbirine etkileşiminden bir puanlama çizelgesi elde edilir. Puanlara göre maruziyet düzeyi düşük, orta ve yüksek olarak değerlendirilir. Bel pozisyonu için değerlendirme, bel en ağır şekilde yüklendiği anda yapılmalıdır. HMK Maruziyet Risk puanları gözlemci tarafından her vücut alanı için belirlenmiş risk faktörlerinin ve çalışanın kişisel yanıtlarının birleşimine dayanmaktadır. Bu skorlar artmış maruziyet düzeyi ve olası sağlık sonuçları arasında varsayıma dayanan bir ilişkiyi temsil eder. Bugünkü epidemiyolojik kanıtlar farklı çalışma durumları için gerçek ilişkiyi tanımlamaya yeterli değildir. Bununla birlikte var olan risk puanı sistemi, girişim öncesi ve sonrası maruziyet düzeyini karşılaştırma için bir temel oluşturmaktadır.
Her vücut alanı için toplam risk puanı, ilgili risk faktörlerine maruziyet düzeylerinin etkileşimlerinden saptanır. Bel, omuz/kol, el bileği/el ve boyun için maruziyet risk puanları dört farklı maruziyet kategorisine ayrılmıştır (Tablo 2).

Tablo 2. Maruziyet risk puanına göre maruziyet seviyeleri (ÇSGB, 2007).

Risk Bölgesi                  Maruziyet Seviyesi
Düşük     Orta     Yüksek    Çok Yüksek
Bel (statik)           8-15     16-22    23-28         29-40
Bel (hareketli)     10-20    21-30    31-40         41-56
Omuz/Kol           10-20    21-30    31-40          41-56
Bilek/El              10-20    21-30    31-40          41-56
Boyun                  4-7       8-10    11-15          16-18

Risk değerlendirmesi aşamasında, orta, yüksek ve çok yüksek seviyelerdeki risk puanları için etkileşimler belirlenir ve azaltılabilmesi için gerekli tedbirler alınır.

Araba kullanma, titreşim ve iş hızı gibi diğer faktörler için maruziyet risk puanları, düşük, orta ve yüksek olmak üzere üç kategoriye ayrılmıştır. Stres faktörü için çok yüksek kategorisi de ön görülmüştür (Tablo 3). Orta, yüksek ve çok yüksek risk puanları için, maruziyet seviyesini düşürmek üzere gerekli tedbirler alınmalıdır.

Tablo 3. Diğer faktörler için maruziyet risk puanuna göre maruziyet seviyeleri (ÇSGB, 2007).

Maruziyet Seviyesi
Düşük Orta Yüksek Çok Yüksek
Araba kullanma          1        4       9               -
Titreşim                    1        4        9               -
İş temposu                1        4       9               -
Stres                        1        4       9             16

HMK tekniği İngiltere, Kanada, İran, Kore gibi birçok ülkede çalışmalarda ve günlük pratik uygulamalarda kullanılmaktadır. Ülkemizde de Prof. Dr. Emel Özcan ve Dr. Nur Kesiktaş’ın hazırladığı ‘Kas İskelet Hastalıklarında Risk Değerlendirme Rehberi’ Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğünün 144 nolu yayını olarak basılmıştır. Rehber; HMK’ye temel oluşturmak, değerlendirme için görevlerin nasıl önceliklendirileceği ve temel görev analizinin nasıl yürütüleceği hakkında bilgi vermek, her soruyu açıklamak ve yanıtları tarif etmek, değerlendirmelerin nasıl skorlandırılacağını göstermek, girişim yapmak için sistem yaklaşımına özendirmek üzere yapılandırılmıştır. Rehber yardımıyla HMK tekniği farklı iş kollarında iş sağlığı ve güvenliği profesyonelleri tarafından kullanılabilmektedir. HMK tekniğinin güvenilirlik çalışması İstanbul Tıp Fakültesi Hastanesinde temizlik işlerinde çalışanlarda yapılmıştır. En az 12 aydır aynı işte çalışan 200 kişi arasından tesadüfî olarak 28 kişi seçilmiş ve her vücut alanı için toplam risk puan, ilgili risk faktörlerine maruziyet düzeylerinin etkileşimlerinden hesaplanmıştır (Kesiktaş ve Özcan, 2007).


3. ARAŞTIRMA BULGULARI

HMK tekniğine göre, Orta, Yüksek ve Çok Yüksek risk seviyeleri tehlikeli kabul edilmektedir. Meslek guruplarının Bel, Omuz/Kol, Bilek/El ve Boyun bölgelerine ilişkin Risk Puanları ve Risk Seviyeleri Tablo 4’de verilmiştir. Günlük ortalama çalışma süreleri, Öğretim Üyeleriyle Araştırma Görevlilerinde 10 saat civarında iken diğer guruplarda 8 saattir. Tablo 4 incelendiğinde Mühendislik Mimarlık Fakültesi çalışanlarının MKİH açısından risk seviyeleri Orta ile Çok Yüksek arasındadır.

Öğretim Üyelerinin Bel ve Boyun bölgeleri Yüksek, Omuz/Kol ve Bilek/El bölgeleri de MKİH açısından Orta seviyede risk altındadır. Ankete katılan Öğretim Üyelerinin %28’ine bel ve %4’üne de boyun bölgesinden Kas Eklem Hastalığı teşhisi konulmuştur. Araştırma Görevlilerinin Bel bölgeleri Çok Yüksek, Omuz/Kol ve Boyun bölgeleri Yüksek, Bilek/El bölgeleri de MKİH açısından Orta seviyede risk altındadır. Ankete katılan Araştırma Görevlilerinden hiç birine Kas Eklem Hastalığı teşhisi konulmamıştır. Lab-Atölye Personelinin Bel bölgeleri Çok Yüksek, Omuz/Kol, Boyun ve Bilek/El bölgeleri MKİH açısından Yüksek seviyede risk altındadır. Ankete katılan Lab-Atölye Personelinin %16’sına Bel bölgesinden Kas Eklem Hastalığı teşhisi konulmuştur. Büro Personelinin Bel ve Boyun bölgeleri Çok Yüksek, Omuz/Kol bölgesi Yüksek ve Bilek/El bölgesi de MKİH açısından Orta seviyede risk altındadır. Ankete katılan Büro Personelinin %32’ine bel ve %2’ine de boyun bölgesinden Kas Eklem Hastalığı teşhisi konulmuştur.
Ankete katılan Öğretim Üyelerinin ortalama hizmet süresi 23,04 ±6,93, Araştırma görevlilerinin 6,50 ±1,95, Laboratuvar ve Atölye Çalışanlarının 10,75 ±9,11 ve Büro Çalışanlarının ise 20,09 ±6,19’dur. Bu durumda MKİH riskine en çok maruz kalan guruplar Öğretim Üyeleri ve Büro Çalışanlarıdır. Her iki gurubun da hizmet süresi 20 yılın üzerindedir.

4.SONUÇLAR VE ÖNERİLER

Bu çalışmada aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir:

• Mühendislik Mimarlık Fakültesi çalışanlarının MKİH açısından risk seviyeleri Orta ile Çok Yüksek arasında değişmektedir.

• Araştırma Görevlilerinin MKİH açısından risk seviyeleri Orta ile Çok Yüksek arasında olmakla birlikte, hiç birine Kas Eklem Hastalığı teşhisi konulmamıştır. Bunun, maruziyet sürelerinin 6,5 yıl civarında olmasından kaynaklandığı düşünülmektedir.

• Öğretim Üyelerinin MKİH açısından risk seviyeleri Orta ile Yüksek arasında değişmekle birlikte, %32’sine Kas Eklem Hastalığı teşhisi konulmuştur. Ankete katılan Öğretim Üyelerinin ortalama hizmet süresi 23,04 ±6,93 yıl olduğu göz önüne alınırsa, Kas Eklem Hastalığına yakalanmada en önemli etkenlerden birinin de “Maruziyet Süresi” olduğu söylenebilir.

• Büro Personelinin MKİH açısından risk seviyeleri Orta ile Yüksek arasında değişmektedir. Ankete katılan Büro Personelinin %32’ine bel ve %2’ine de boyun bölgesinden Kas Eklem Hastalığı teşhisi konulmuş olup ortalama hizmet süreleri 20 yılın üzerindedir.
• Lab-Atölye Personelinin MKİH açısından risk seviyeleri Yüksek ile Çok Yüksek arasında değişmektedir. Ankete katılan Lab-Atölye Personelinin %16’sına Bel bölgesinden Kas Eklem Hastalığı teşhisi konulmuştur. Lab-Atölye Personelinin ortalama hizmet süreleri 10,75 yıl olmakla birlikte standart sapması 9,11 yıldır ve Kas Eklem hastalığı teşhisi konulan personellerin çalışma süreleri 15 yılın üzerindedir.

• Mühendislik Mimarlık Fakültesi çalışanlarının MKİH riskleri yüksek seviyede olup, riskin düşürülebilmesi için Fakültede İş Ergonomisi ile ilgili bir çalışma yapılmalıdır.

5.KAYNAKLAR

Bernard, B., Musculoskeletal disorders and workplace factors, National Institute for Occupational Safety and Health, 1997

Bigos, S.J., Battie, M.C., Spengler, D.M., A prospective study of work perceptions and psychosocial factors affecting the report of back injury, Spinel, 1-6, 1991.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Kas iskelet sistemi hastalıklarında risk değerlendirme rehberi, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü, Yayın no: 144, Ankara, 2007.

David, G., Woods, V., Buckle, P., Further development of the usability and validity of the Quick Exposure Check (QEC), HSE Books, 2005.

Hagberg, M., Silverstein, B., Wells, R., Work-related musculoskeletal disorders, Taylor & Francis, London, 1995.

Nachemson, A.L., Low back pain in the industrial world, Arthritis & Rheumatism Council for Research, 1-5, 1996.

Özcan, E., İşe bağlı kas iskelet hastalıklarından korunma ve ergonomi, 4. İş Sağlığı ve Güvenliği Kongresi Bildiriler Kitabı, Adana, 2005.

Kesiktaş, N. ve Özcan, E., Güncel Teknikler ve Quick Exposure (QEC), Türk Tabibler Birliği, Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, Ankara, 33-38, 2007.

Related Posts


Fatal error: Call to undefined function yarpp_sql() in /home/onuralpn/riskanaliz.net/wp-content/themes/convergence/single.php on line 58