İnşaat İşlerinde İş Güvenliği Açısından Risk Değerlendirmesi

Suphi Ural
Çukurova Üniversitesi, Müh. – Mim. Fakültesi, 01330 Adana
Tel: (322) 338 70 67 E-Posta: suralp@cu.edu.tr
M. Emin Öcal
Çukurova Üniversitesi, Müh. – Mim. Fakültesi, 01330 Adana
Tel: (322) 338 60 84 E-Posta: emocal@cu.edu.tr
Harun Atılgan
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İş Teftiş Kurulu Grup Başkanlığı, Adana
Tel: (322) 352 91 88 E-Posta: harunatilgan77@yahoo.com
Ahmet Kaya
İş Güvenliği Uzmanı, Adana
Tel: (322) 457 14 23 [...]

Suphi Ural
Çukurova Üniversitesi, Müh. – Mim. Fakültesi, 01330 Adana
Tel: (322) 338 70 67 E-Posta: suralp@cu.edu.tr

M. Emin Öcal
Çukurova Üniversitesi, Müh. – Mim. Fakültesi, 01330 Adana
Tel: (322) 338 60 84 E-Posta: emocal@cu.edu.tr

Harun Atılgan
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İş Teftiş Kurulu Grup Başkanlığı, Adana
Tel: (322) 352 91 88 E-Posta: harunatilgan77@yahoo.com

Ahmet Kaya
İş Güvenliği Uzmanı, Adana
Tel: (322) 457 14 23 E-Posta: akaya84@gmail.com

Öz

Bu çalışmada, Çukurova Bölgesinde İnşaat işkolu için iş kazası riskleri değerlendirilmiştir. Bölgedeki inşaat işyerlerine ilişkin iş kazası kayıtları derlenerek bir veri tabanı oluşturulmuştur. Öncelikle, iş kazası kayıtları, istatistik analiz yöntemleri kullanılarak, kazanın nedeni, iş kazasına maruz kalan işçinin yaşı, işyerindeki işçi sayısı vb. bilgilere göre sınıflandırılmıştır. Daha sonra iş kazalarının ortaya çıkma olasılıkları ve hasarın büyüklüğü belirlenmiştir. İş günü kaybı, hasarın büyüklüğünü açıklamak için kullanılan en etkin yöntemlerden biridir. Haftalık iş kazası olma olasılığı ve hasar dağılımları ortaya çıkarıldıktan sonra, @RISK yazılımı kullanılarak, yıllık iş kazası olasılık dağılımı ile iş günü kaybı dağılımları elde edilmiştir. Daha sonra matris yöntemi kullanılarak risk seviyeleri belirlenmiştir. Son olarak, kabul edilebilir risk seviyesi belirlenerek, Çukurova Bölgesindeki inşaat işyerleri için risk değerlendirmesi yapılmıştır.
Çukurova bölgesindeki inşaat işlerinde beklenen iş kazası sayısı 0,29 kaza/gün, bir günde kaza olma olasılığı %25 ve bir haftada %86, iki kaza arasında beklenen ortalama süre 3,5 gün olarak hesaplanmıştır. Haftalık kaza sayısına ilişkin veriler Poisson dağılımı gösterirken, iş günü kayıplarına ilişkin veriler lognormal dağılım göstermektedirler. 2003–2005 yılları arasında gerçekleşen iş günü kayıplarına göre, Çukurova Bölgesindeki inşaat işyerlerinin kaza riski, 2003 yılı için düşük seviyede iken, 2004 ve 2005 yılları için iş kazası riskleri yüksek seviyededir.

Anahtar sözcükler: Risk analizi, İş Güvenliği, İş kazası, İnşaat, Çukurova.

Giriş
Bir toplumda gerçek anlamda iş güvenliğinin sağlanabilmesi için her şeyden önce iş güvenliği bilincinin oluşması gerekir. Anayasada, yasalarda ve tüm iş güvenliği mevzuatında getirilen hukuki güvence mekanizmaları ne kadar iyi düzenlenmiş olurlarsa olsunlar, ilgili tüm çevre ve kişilerde bu güvenceleri korumak ve işletmek konusunda yeterli bir bilinç oluşturulamamışsa, kâğıt üzerindeki temennilerden başka bir anlam taşımazlar. O halde, gerçek güvence bu konuda tüm ilgililerde bir istek ve inanç yaratılabilmesinde saklıdır.

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO)’nün kayıtlarına göre; Dünyada, yılda, 110 milyon iş kazası olmakta ve 180.000 işçi hayatını kaybetmektedir. Avrupa Birliği’nde; 2003 yılında 4.196.000 iş kazası olmuştur. Yılda ortalama her 57 işçiden biri iş kazasına uğramakta, her 22.508 işçiden biri de hayatını kaybetmektedir. İş kazası ve meslek hastalıkları nedeniyle 2003 yılında mali kayıp 55 Milyar Avro olmuştur (Eurostat, 2004).
ILO tarafından yapılan bilimsel çalışmalar, ölümcül iş kazalarının sayısının az olduğu, yani İş Güvenliği için yatırım yapan ülkelerin rekabet gücünün daha yüksek olduğunu göstermiştir. Örneğin Finlandiya, Amerika Birleşik Devletleri, Hollanda ve Almanya gibi ülkelerde, her 100.000 çalışan için ölümlü iş kazası sayısı 2 ila 5 düzeyinde kalması sonucu, bu ülkeler, rekabetçilik gücü sıralamasında da ilk dört sırada yer almaktadırlar.
İnşaat işkolu, istihdam alanı en büyük olan sektörlerden birisidir. Kayıtlara göre, Ülkemizde, inşaat işkolunda 933.498 kişi çalışmaktadır ve bu rakam Sosyal Sigortalar Kurumu’na (SSK) kayıtlı işçi sayısının %13’üne karşılık gelmektedir. SSK (2007) kayıtlarına göre toplam iş kazalarının %9’u ve ölümlü iş kazalarının da %26’sı İnşaat İşkolunda ortaya çıkmaktadır. Ölümlü iş kazaları bakımından, ülkemizdeki diğer işkolları ile karşılaştırıldığında, İnşaat İşkolu ilk sırada yer almaktadır. Türkiye, İnşaat Sektöründe meydana gelen ölümlü iş kazası sayısı bakımından da, Panama ve Arjantin ile birlikte, üst sıralarda yer almaktadır.

İş kazalarının çok olmasında, ülkemizin ekonomik ve sosyal yapısı yanında, İnşaat İşkolunun kendine özgü koşulları da önemli bir rol oynamaktadır. Bu özgün koşulları;

• İnşaat işlerinin doğal iklim koşulları altında gerçekleştirilme zorunluluğu,
• İşyerlerinde işçi devir hızının fazla olması,
• Çalışma ortamının zemin seviyesinden yukarıda veya aşağıda olması,
• Çalışanların ve malzemelerin sürekli hareket halinde olması ve bu hareketliliğin sistematik olmaması,
• Çalışma sahasının geniş ve dağınık olması,
• İşlerin çoğunlukla farklı organizasyon ve iş disiplinine sahip çeşitli taşeronlar tarafından gerçekleştirilmesi,
• İnşaat işletmelerinin çoğunun küçük ve kurumsallaşmamış olması şeklinde özetlemek mümkündür (Öcal, 2006).

Bu çalışmada, İnşaat İşyerlerinden sağlanan kaza kayıtları kullanılarak, iş güvenliği seviyeleri değerlendirilmiş ve bölgemizde en sık rastlanılan iş kazası türleri ve bunların nedenleri üzerinde durulmuştur.

Materyal ve Yöntem

Bu çalışmada, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Adana Grup Başkanlığı’na Bağlı Adana, Gaziantep, Hatay, Mersin, Kahramanmaraş, Şanlıurfa, Osmaniye ve Kilis İllerdeki İnşaat İşyerlerinden sağlanan 2003, 2004 ve 2005 yıllarına ait kaza kayıtları kullanılmıştır. Bölgede İnşaat İşkoluna kayıtlı 9.737 işyeri ve 79.378 işçi bulunmaktadır (SSK, 2007). İş kazası kayıtları, istatistik analiz yöntemleri kullanılarak, kazanın olduğu iş yerindeki işçi sayısı, kazanın nedeni, iş kazasına maruz kalan işçinin yaşı ve kazanın sonucuna göre sınıflandırılmıştır.

Avrupa ülkeleri arasında, iş kazası istatistiklerindeki uyumu sağlamak üzere 1990 yılında, “European Statistics on Accidents at Work (ESAW) adlı bir proje başlatılmıştır. Bu proje kapsamında hazırlanan raporda (Eurostat, 2001) ölüm ve yaralanma ile sonuçlanan iş kazalarının büyüklüğünü ifade etmek üzere, “iş kazası sayısı” ve “kaza sıklık oranı” gibi iki farklı gösterge kullanılmaktadır. Etki oranı (KSO) ölüm ve yaralanma ile sonuçlanan iş kazaları için ayrı ayrı hesaplanabilmektedir.

Kaza Sıklık Oranı = (Kaza sayısı / Toplam İşçi Sayısı) X 100 000

Çukurova Bölgesinde, inşaat iş kolundaki iş kazası risk seviyesini değerlendirmek üzere “Probabilistik Risk Analizi” tekniği kullanılmıştır. Risk, istenmeyen bir olayın gerçekleşme olasılığı olarak tanımlanabilmektedir. Bu durumda, riskin gerçekleşmesi bir tehlike olasılığına ve bu tehlikenin vereceği zarar derecesine bağlıdır. Riski niceleyici olarak modelleyebilmek için olasılık teorisinden yararlanılmaktadır. Belli bir zaman dilimi içerisinde (örneğin bir hafta) gerçekleşen kaza sayısının (tehlike) ve bu kazalar nedeniyle ortaya çıkan iş günü kayıplarını (verdiği zararın) tahmini için Poisson ve diğer dağılım modellerinden yararlanılabilir.

İş kazası risklerini değerlendirebilmek için belli bir zaman dilimi içerisinde gerçekleşen iş kazası ve işgünü kayıplarının dağılımlarının ortaya çıkarılması gerekir. Daha sonra bu dağılımlara uygun dağılım modelleri seçilir. Böylece iş kazaları ve işgünü kayıplarını matematiksel olarak bir formülle ifade edebilir ve olasılık hesapları yapabiliriz. Bugüne kadar yapılmış çalışmalar göstermiştir ki: iş kazası sayılarının dağılımı çoğunlukla Poisson dağılımına uygun gelişirken, iş günü kayıpları Lognormal olasılık dağılımına uymaktadır.

Risk (İş Günü Kaybı / Yıl) = İş Kazası Sayısı X İş Günü Kaybı

Yukarıdaki eşitliği analitik olarak çözebilmek için matematikçiler tarafından “First Order Reliabilty Method” (FORM) tekniği geliştirilmiş olmakla birlikte (Hasofer ve Lind, 1974), uygulamacılar bu eşitliğin çözümünde, daha çok Monte Carlo Simülasyonu veya Latin Hypercube yöntemlerini tercih etmektedirler. Bu çalışmada örnek sayısı yeterli görüldüğü için Monte Carlo Simülasyon yöntemi kullanılmıştır.
Araştırma Bulguları
İstatistiksel Değerlendirme
Çukurova bölgesindeki inşaat işyerlerinde görülen iş kazalarının %48’i 1 ila 3 işçi çalıştıran işyerlerinde gerçekleşirken, %80’si 50’den az işçi çalıştıran inşaat işyerlerinde ortaya çıkmaktadır.

Bölgedeki inşaat işyerlerinde en sık rastlanılan iş kazası nedeni %46 oranı ile Yüksekten Düşme’dir. Bunu %12 ile Nakliyat ve %10 ile Yükleme – Kaldırma İşleri ve Elektrik Kazaları izlemektedir. Kazaya uğrayan işçilerin %59’ü 35 yaşından küçük olup, kazaya en çok, %66 oranı ile 35 – 45 yaş gurubu maruz kalmaktadır.

Çukurova Bölgesindeki, inşaat işyerlerinde, 2003 – 2005 yılları arasında yılda ortalama 87 iş kazası olmuş ve bunlardan 35’i ölümle, 53’ü de yaralanma ile sonuçlanmıştır. Kaza Sıklık Oranı (100.000 işçi başına düşen ölümlü iş kazası sayısı), Ölümle sonuçlanan kazalar için 44 ve yaralanma ile sonuçlanan kazalarda ise 67 olmuştur. Avrupa Birliği Ülkelerinde ölümlü kazalar için KSO 11 civarındadır (ESAW, 2003).

Risk Analizi

Bölgede en sık görülen iş kazası türü olan, Yüksekten Düşme ve bütün iş kazası riskleri için Poisson dağılımından yararlanarak beklenen kaza sayıları ve kaza olasılıkları hesaplanmıştır. Genel olarak gerçekleşen iş kazaları ve Yüksekten Düşme nedeniyle görülen iş kazaları Poisson dağılımı göstermektedir.
ILO’nun İşçi İstatistikleri Konferansında (1960), bir ölümlü iş kazasının 7.500 kayıp işgünü olarak değerlendirilmesi kararlaştırılmıştır. Avrupa birliği kayıtlarında ise (Eurostat, 2004) ölümle sonuçlanan iş kazalarında, iş günü kayıplarını hesaplamak için, işçinin 65 yaşına kadar kaybettiği işgünü sayısı dikkate alınmaktadır. Bu çalışmada da, ölümlü iş kazaları için, işçinin emeklilik yaşına kadar olan iş günü kaybı dikkate alınmıştır. Kazaların neden olduğu iş günü kayıpları lognormal dağılım göstermektedir. Oluşturulan modele göre, haftada ortalama 2 iş kazası beklenmektedir. İki iş kazası arasındaki ortalama süre ise 3,5 gündür.
İş günü kayıplarının yığışımlı olasılık dağılımı grafiğine göre; Çukurova bölgesinde, inşaat işkolunda yılda 116.762 iş günü kaybı, düşük risk gurubuna girerken, 368.810 iş gününden daha fazla olan kayıplar kabul edilemez olarak değerlendirilmektedir. Bu risk sınıflamasına göre, Çukurova Bölgesindeki inşaat işyerlerinin kaza riski, 2003 yılı için düşük seviyede iken, 2004 ve 2005 yıllarındaki iş kazası riskleri yüksek seviyededir.

Sonuçlar ve Öneriler
Bu çalışmada elde edilen sonuçları aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür:

• Ölümlü iş kazaları bakımından, ülkemizdeki diğer işkolları ile karşılaştırıldığında, İnşaat İşkolu ilk sırada yer almaktadır.
• Çukurova bölgesindeki inşaat işyerlerinde görülen iş kazalarının %48’i 1 ila 3 işçi çalıştıran işyerlerinde gerçekleşirken, %80’si 50’den az işçi çalıştıran inşaat işyerlerinde ortaya çıkmaktadır. Bu durum, işçi sayısı az olan ve dolayısıyla kurumsallaşmamış işyerlerinde, iş kazası riskinin daha yüksek olduğu konusunda önemli bir göstergedir.
• İnşaat işyerlerinde en sık rastlanılan iş kazası nedeni %46 oranı ile Yüksekten Düşme’dir. Bunu %12 ile Nakliyat ve %10 ile Yükleme – Kaldırma İşleri ve Elektrik Kazaları izlemektedir.
• 2003 – 2005 yılları arasında, ölümle sonuçlanan iş kazalar için Etki Oranı 44 ve yaralanma ile sonuçlanan kazalarda ise 67 olmuştur. Avrupa Birliği Ülkelerinde ölümlü kazalar için Etki Oranı 11 civarındadır.
• Bölgedeki inşaat işyerlerinde, haftada ortalama 2 iş kazası beklenmektedir. Beklenen iş kazası sayısı 0,29 kaza/gün, bir günde kaza olma olasılığı %25 ve bir haftada %86, iki kaza arasında beklenen ortalama süre 3,5 gün olarak hesaplanmıştır.
• Yüksekten düşme riskinin bir haftada gerçekleşebilme olasılığı %60’dır.
• Risk analizi çalışmalarının sağlıklı bir şekilde yapılabilmesi için, iş kazası kayıtlarının sağlıklı olarak tutulması ve bunların bir veri tabanında toplanarak kullanıcıların hizmetine sunulması gerekmektedir.
• Çukurova Bölgesindeki inşaat işyerlerinin kaza riski, 2003 yılı için düşük, 2004 ve 2005 yıllarında yüksek seviyededir.

Sonuç olarak, inşaat işkolu, iş güvenliği açısından bütün dünyada yüksek riskli bir sektör olmakla birlikte, ülkemizin risk seviyesi gelişmiş ülkelere göre çok daha yüksektir. Bu nedenle, risk seviyesinin kabul edilebilir seviyelere çekilerek, inşaat işkolundaki rekabet gücümüzün arttırabilmesi için, yasal düzenleme ve bilinçlendirme bağlamında gerekli çalışmalar yapılarak bunların zaman kaybetmeden hayata geçirilmesi büyük önem taşımaktadır.

Kaynaklar
Hasofer, A.M., Lind, N.C., (1974) An exact and invariant first-order reliability format. Journal of Engineering Mechanics, ASCE 100, 111-121.

ESAW, (2003) The Europeanstatitics on accidents at work. Initial results. (http://europa.eu.int/comm/eurostat)

Eurostat, (2001) European statistics on accidents at work (ESAW), Methodology. (http://europa.eu.int/comm/eurostat)

Eurostat, (2004) Statistical analysis of socio-economic costs of accidents at work in the European Union. Final Report. (http://europa.eu.int/comm/eurostat)

Öcal M. E., (2006) İnşaat Sektöründe Görülen İş Kazaları. İnşaat Sektöründe İş Sağlığı ve Güvenliği Sempozyumu, Adana.

SSK, (2007) 2005 yılı istatistikleri. (http://www.ssk.gov.tr)

Takala J., (2002) Introductory Report: Decent Work – Safe Work. XVI World Congress on Safety and Health at Work, Viyana, Avusturya

Related Posts


Fatal error: Call to undefined function yarpp_sql() in /home/onuralpn/riskanaliz.net/wp-content/themes/convergence/single.php on line 58