YENİKÖY LİNYİTLERİ AÇIK MADEN İŞLETMELERİNDE İŞ KAZASI KAYITLARINA BAĞLI RİSK ANALİZİ

Doç. Dr. Suphi Ural
Çukurova Üniversitesi, Müh. – Mim. Fakültesi, Maden Mühendisliği Bölümü, Adana
Tel: (322) 3387067; Faks: (322) 3386126; E-Posta: suralp@cu.edu.tr

Arş. Gör. Ferat Yüksel
Çukurova Üniversitesi, Müh. – Mim. Fakültesi, Maden Mühendisliği Bölümü, Adana
Tel: (322) 338 6084; Faks: (322) 3386126; E-Posta: fyuksel@cu.edu.tr
Maden Müh. Ali İhsan Özkan
Yeniköy Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü, Muğla
Tel: (252) 515 0293; Faks: (252) 5580307 [...]

Doç. Dr. Suphi Ural

Çukurova Üniversitesi, Müh. – Mim. Fakültesi, Maden Mühendisliği Bölümü, Adana

Tel: (322) 3387067; Faks: (322) 3386126; E-Posta: suralp@cu.edu.tr

Arş. Gör. Ferat Yüksel

Çukurova Üniversitesi, Müh. – Mim. Fakültesi, Maden Mühendisliği Bölümü, Adana

Tel: (322) 338 6084; Faks: (322) 3386126; E-Posta: fyuksel@cu.edu.tr

Maden Müh. Ali İhsan Özkan

Yeniköy Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü, Muğla

Tel: (252) 515 0293; Faks: (252) 5580307 E-Posta: yliistihsal@tki.gov.tr


YENİKÖY LİNYİTLERİ AÇIK MADEN İŞLETMELERİNDE İŞ KAZASI KAYITLARINA BAĞLI RİSK ANALİZİ

ÖZET

Bu çalışmada, TKİ/Güney Ege Linyitleri (GELİ) Müessese Müdürlüğü’ne bağlı olarak faaliyet gösteren Yeniköy İşletme Müdürlüğü’ndeki (YLİ) iş günü kayıplı kazalar modellenmiştir. İşletmede, Ocak 1997 ile Aralık 2007 tarihleri 286 adet iş günü kayıplı kaza olmuştur.

İlk aşamada, iş kazalarının ve iş günü kayıplarının olasılık dağılımları @Risk yazılımı kullanılarak modellenmiştir. İş kazaları Poisson dağılımı göstermekte olup lamda (l) 20,02 kaza/yıl olarak hesaplanmıştır. İş günü kayıplarına ilişkin veriler ise ortalaması 7,85 gün ve standart sapması 0,82 olan lognormal dağılım göstermiştir.

Daha sonra her iki dağılım @Risk yazılımı kullanılarak, Monte Carlo benzetim tekniği ile kombine edilerek, bir yıl içerisinde işletmede ortaya çıkabilecek iş günü kayıplarının yığışımlı olasılık dağılımı elde edilmiştir.

Son olarak, risk olasılık matrisi kullanılarak, 1997 – 2007 yılarında işletmedeki risk seviyeleri belirlenmiştir. YLİ’ deki is kazası riski, 1997–2005 arasında kabul edilemez veya çok yüksek seviyededir. 2006 yıllında iş kazası riskinin yüksek ve 2007 yılında ise Orta seviyede olduğu değerlendirilmiştir.

Anahtar sözcükler: Açık maden işletmesi, İş Güvenliği, Stokastik risk modelleme

ABSTRACT

In this study, a methodology is used to develop of an uncertainty model that includes randomness in the occurrence of days-lost accidents in the TKİ/GELİ Yeniköy open pit lignite mine. The accident data consist of 286 days-lost cases recorded from January 1997 to December 2007.

At first, the frequency and severity of the accidents have been modeled statistically by fitting appropriate distributions. The test carried out by @Risk software estimates the parameter of lambda (l) for Poisson distribution as 26,02 accidents/year. For the severity component, a lognormal distribution is fitted to days-lost data. The parameters of lognormal distribution are estimated as a mean of 7,85 days and standard deviation of 0,82 days, respectively.

Then, two distributions are combined by Monte Carlo simulation using @Risk software in order to construct relative risk levels in yearly base referring to the final cumulative distribution. Stochastic model indicates that level of risk in that open pit mine changes from Severe to High at the recorded years.

Keywords: Surface mine, Occupational safety, Stochastic risk modeling

GİRİŞ

Yeniköy Linyitleri İşletmesi 01.01.1984 tarihinde kurulmuş olup Türkiye Kömür İşletmeleri Genel Müdürlüğü’ne bağlı olarak faaliyet göstermektedir. İşletmenin kuruluş amacı; Sekköy, İkizköy, Karacahisar ve Hüsamlar köyleri civarında bulunan linyit kömürü rezervlerini açık maden işletmeciliği tekniği ile üretilerek, 2×210 MW gücündeki Yeniköy ve 3×210 MW gücündeki Kemerköy Santrallerinin yakıt ihtiyacını karşılamaktır. Şekil 1’ de Yeniköy Linyit İşletmesi (YLİ) ‘ ye ait yer bulduru haritası verilmiştir.


Ocaklarda üretim açık işletme tekniği ile yürütülmektedir. Kömür damarı üzerindeki örtü kalınlığı Sekköy Ocağında 50 m, İkizköy Ocağında ise 84 metredir. Açık işletmede; delme patlama ile gevşetilen örtü tabakası 15 Yd³ kepçe hacmi olan 4 adet elektrikli ekskavatörle 85 ton’luk damperli kamyonlara yüklenip toprak döküm harmanlarına taşınmaktadır. Ortalama basamakta yükseklikleri 8 m olup, 12 m’den yüksek çalışılan basamaklarda heyelan tehlikesi bulunmaktadır. Kömür damarları üzerinde inceltme dekapajı yapıldıktan sonra yaklaşık 20 m örtü kalınca, 32 Yd³ ’lük 2 adet dragline ile kazılıp daha önce kömürü üretilmiş olan boşluğa atılmaktadır. İkizköy ve Sekköy’de genel örtü/kazı oranı 3,50 m³/ton, Hüsamlar Ocağında 2,15 m³/ton’dur. Sekköy ve İkizköy ocaklarında harman mesafeleri ortalama 2500 m’dir. Üstü açılan kömür damarı, 10 Yd³ ‘lük 2 adet elektrikli ekskavatörler ile (veya diğer yükleyicilerle) 120 ve 150 tonluk alttan boşaltmalı kamyonlarla termik santralin bunkerlerine boşaltılmaktadır. İş makinalarının kapasitesi 25 milyon m3 örtü kazı ve 9 milyon ton/yıl linyit kömürü üretimi yapabilecek şekilde seçilmiştir. İşletmede 115 memur, 486 sürekli işçi ve 863 taşeron işçisi çalışmaktadır.

İstanbulluoğlu(1) tarafından yapılan çalışmada, Türkiye Kömür İşletmelerinde (T.K.İ.) son 16 yılda meydana gelen iş kazaları istatistiki olarak sınıflandırılmıştır. Elde edilen veriler değerlendirildiğinde incelenen periyotta ölümcül iş kazalarında önemli bir azalma olmadığı ve açık işletme kömür ocaklarında iş kazalarının en çok trafik kazaları sonucunda meydana geldiği tespit edilmiştir. Ural ve Demirkol(2) tarafından araştırmada Çukurova Bölgesinde faaliyet gösteren taşocağı işletmelerindeki iş kazalarının %48’inin patlayıcı madde kullanımı, nakliyat ve şevdet taş düşmesi sonucu ortaya çıktığı anlaşılmıştır.

Bu çalışmada, YLİ’den sağlanan iş kazası kayıtları kullanılarak, işletmenin iş güvenliği performansı değerlendirilmiş ve sık rastlanılan iş kazası türleri ve bunların nedenleri üzerinde durulmuştur.

MATERYAL VE YÖNTEM

Bu çalışmada, YLİ işletmesinde ait 1997 ile 2007 yılları arasında 11 yıl süreyle kaydedilen iş kazası kayıtları kullanılmıştır. Kayıtları kazanın nedeni, iş kazasına maruz kalan işçinin yaşı ve unvanı, deneyimi, kazanın gerçekleştiği yer, kazada zarar gören uzuv, işçinin kaza tekrarlama sayısı ve kazanın sonucuna göre sınıflandırılmıştır. Bu proje kapsamında hazırlanan raporda ölüm ve yaralanma ile sonuçlanan iş kazalarının büyüklüğünü ifade etmek üzere, “iş kazası sayısı” ve “Kaza Olabilirlik Oranı” (Accident Insidence Rate(3)) gibi iki farklı gösterge kullanılmaktadır. Kaza Olabilirlik Oranı (KOO) ölüm ve yaralanma ile sonuçlanan iş kazaları için ayrı ayrı hesaplanabilmektedir.

Kaza Olabilirlik Oranı = (Kaza sayısı / Toplam İşçi Sayısı) X 100 000                                 (1)

YLİ işletmesindeki yıllara göre risk seviyesini değerlendirmek üzere “Stokastik Risk Modelleme” tekniği kullanılmıştır. Riskin gerçekleşmesi bir tehlike olasılığına ve bu tehlikenin vereceği zarar derecesine bağlıdır. Riski niceleyici olarak modelleyebilmek için olasılık teorisinden yararlanılmaktadır. Belli bir zaman dilimi içerisinde (örneğin bir hafta) gerçekleşen kaza sayısının (tehlike) ve bu kazalar nedeniyle ortaya çıkan iş günü kayıplarını (etki) tahmini olasılık dağılımları kullanılarak yapılabilir. İş kazalarının olasılık dağılımları genellikle Poisson dağılımına uymaktadır.

P(X = x) = (e-l lx) / x!                        x = 0,1,2,… l≥0.                                                         (2)

l: Verilen zaman aralığındaki beklenen iş kazası sayısı (gün, hafta..)

x: Verilen zaman aralığında hesaplanılması istenilen ihtimal

İş kazası risklerini değerlendirebilmek için belli bir zaman dilimi içerisinde gerçekleşen iş kazası ve işgünü kayıplarının olasılık dağılımlarının ortaya çıkarılması gerekir. Daha sonra bu dağılımlara uygun dağılım modelleri seçilir. Böylece iş kazaları ve işgünü kayıplarını matematiksel olarak bir formülle ifade edebilir ve olasılık hesapları yapabiliriz. Bugüne kadar yapılmış çalışmalar göstermiştir ki: iş kazası sayılarının dağılımı çoğunlukla Poisson dağılımına uygun gelişirken, iş günü kayıpları Lognormal olasılık dağılımına uymaktadır.

Risk (İş Günü Kaybı / Yıl)   =             İş Kazası Sayısı          X       İş Günü Kaybı            (3)

(3) numaralı eşitliği analitik olarak çözebilmek için matematikçiler tarafından “First Order Reliabilty Method” (FORM(4)) tekniği geliştirilmiş olmakla birlikte, uygulamacılar bu eşitliğin çözümünde, daha çok Monte Carlo Simülasyonu veya Latin Hypercube yöntemlerini tercih etmektedirler. Bu çalışmada örnek sayısı yeterli görüldüğü için Monte Carlo Simülasyon tekniği tercih edilmiştir. Risk seviyelerini derecelendirmek üzere kullanılan Risk Olasılık Matrisi Çizelge 1’de ve risk seviyesinin belirlenmesinde kullanılan sıralama Çizelge 2’ görülmektedir.

Çizelge 1. Risk olasılık matrisi.

OLASILIK
ŞİDDET
0,00 – 0,25 0,25 – 0,50 0,50 – 0,75 0,75 – 1,00
0,75 – 1,00 0,250 0,500 0,750 1,000
0,50 – 0,75 0,1875 0,375 0,5625 0,750
0,25 – 0,50 0,125 0,250 0,375 0,500
0,00 – 0,25 0,0625 0,125 0,1875 0,250

Çizelge 2. Risk olasılığına göre risk seviyeleri.

Risk Seviyesi Olasılık
Kabul edilemez 0,750 +
Çok yüksek 0,5625 – 0,750
Yüksek 0,375 – 0,5625
Orta 0,250 – 0,375
Düşük 0,125 – 0,250
Çok düşük 0,000 – 0,125

ARAŞTIRMA BULGULARI

Kaza Kayıtları

Yeniköy Linyit İşletmeleri’nde 1997–2007 yılları arasındaki 11 yıllık dönemde toplam 286 yaralanmalı iş kazası meydana gelmiş ve bu kazalar sonucunda 4387 iş günü kaybı oluşmuştur. Ayrıca, biri 1998 yılı, diğeri ise 2005 yılı olmak üzere 2 adet de ölümle sonuçlan iş kazası yaşanmıştır. İş gücü kaybı hasarın büyüklüğünü açıklamak için kullanılan en etkin parametredir. İş günü kaybı ortalaması yıllık 421 gün olup, standart sapması da 136 gündür. 2001 yılı hariç iş günü kayıpları genelde düşme eğilimi göstermektedir. YLİ işletmesinde İş Güvenliği biriminin oldukça titiz çalışmaları ve yapılan eğitim programları ile birlikte iş sağlığı ve güvenliği konusunda çalışanlarda bilinç oluşturulmuş bu da kaza ve iş günü kayıplarının azalmasına katkıda bulunmuştur. YLİ’de meydana gelen iş kazalarının iş günü kaybı oranlarına bakılırsa; 1–14 gün arası iş görmezliğe neden olan kazaların oranı %68’dir. Bu da göstermektedir ki; işletmede meydana gelen kazalar genelde hafif yaralanmalar şeklindedir. 2 ay ve üzeri iş göremezliğe neden olan kazaların oranı ise % 3,7’dir. YLİ’ de meydana gelen kazalarda en çok kaza yapanlar %55,15 ile 30–40 yaş aralığındaki işçiler olup bunu %44,28 ile 40–50 yaş aralığı izlemektedir. YLİ Müdürlüğünde en çok kaza %57,4 ile açık ocakta meydana gelmektedir.

İş kazalarında en çok hasar gören vücut uzuvu %33,5 ile el’de meydana gelip bunu %23,9 ile muhtelif uzuvlar ve %21,3 ile de ayak takip etmektedir. En düşük oran ise %1,5 ile bacaklar olmuştur. İşçilerin %58,82 sinin 1 defa kaza yapmışlardır. %21,32 sinin ikinci kazası, %13,24’ünün 3. kazası, %2,94’ ünün 4. kazası ve % 3,68’ inin de 5. kazasıdır. YLİ Müdürlüğü’nde 1997 ile 2007 yılları arasında Kaza Olabilirlik Oranı, Ölümle sonuçlanan kazalar için 87 ve yaralanma ile sonuçlanan kazalarda ise 5639 olmuştur. Avrupa Birliği Ülkelerinde ölümlü kazalar için KOO 17,16 ve yaralanma ile sonuçlanan kazalarda ise 6745 olmuştur(5).

Tehlikelerin Değerlendirilmesi

Bir açık maden işletmesinde karşılaşılabilecek tehlikeler Çizelge 3’de verilmiştir. İşletme kayıtlarına göre 1997 ile 2007 yılları arasında gerçekleşen tehlikelerin tamamı Poisson dağılımı göstermekte olup, bunlara ilişkin istatistik analiz sonuçları Çizelge 4’de verilmiştir.

Çizelge 3. Açık maden işletmesinde karşılaşılabilecek tehlikeler.

SIRA NO TEHLİKE
1 GAZLAR

BOĞUCU
ZEHİRLEYİCİ
PATLAYICI-PARLAYICI
2 TOZLAR MESLEK HASTALIĞI
PATLAYICI
3 KİMYASAL MADDELER
4 SU BASKINI
5 YANGIN KÖMÜR
EKİPMAN
6 PATLAYICI MADDE
7 ELLE TAŞIMA
8 MAKİNELER (İŞ MAKİNESİ HARİÇ) ÇARPMA
DÜŞME
SIKIŞTIRMA
BEL İNCİNME
9 EL ALETLERİ ÇARPMA
DÜŞME
SIKIŞTIRMA
10 DÜŞME YÜKSEKTEN
KAYARAK
11 GÜRÜLTÜ
12 TİTREŞİM
13 ELEKTRİK
14 AYDINLATMA
15 HEYELAN
16 KARAYOLU İLE TAŞIMA ÇARPMA
DEVRİLME
YANMA
17 İŞ MAKİNESİ ÇALIŞIRKEN DÜŞME
İNERKEN, BİNERKEN DÜŞME
YANMA
18 İŞ MAKİNESİ TRAFİK KAZASI ÇARPMA
DEVRİLME
YANMA
19 ATÖLYE VE İŞ MAKİNESİ HARİCİ MAKİNELER ÇARPMA
DÜŞME
SIKIŞTIRMA

ILO’nun İşçi İstatistikleri Konferansında, bir ölümlü iş kazasının 7500 kayıp işgünü olarak değerlendirilmesi kararlaştırılmıştır. Avrupa birliği kayıtlarında(6) ise ölümle sonuçlanan iş kazalarında, iş günü kayıplarını hesaplamak için, işçinin 65 yaşına kadar kaybettiği işgünü sayısı dikkate alınmaktadır. Bu çalışmada da, ölümlü iş kazaları için, işçinin emeklilik yaşına kadar olan iş günü kaybı dikkate alınmıştır. İş kazalarına sebep olan tehlikelerin haftalık olasılık dağılımları Şekil 2’de ve yıllık olasılık dağılımı Şekil 3’te verilmiştir. Kazaların neden olduğu iş günü kayıpları lognormal dağılım göstermektedir. Oluşturulan modele göre, 2 haftada ortalama 1 iş kazası beklenmektedir. İki iş kazası arasındaki ortalama süre ise 14 gündür.


Çizelge 4. Beklenen kaza sayıları ve kaza olasılıkları.

Tehlikenin Türü Beklenen gerçekleşme sayısı Tehlikenin Gerçekleşme Olasılığı β*
(tehlike / hafta) (tehlike / gün) (% / hafta) (% / gün) (gün)
(λ) (λ/7) (1–e-l t) (1/λ)
İş Makineleri 0,300 0,040 26 4 23,3
Karayolu ile Taşıma 0,075 0,011 7,2 1,2 93,3
Makineler 0,057 0,008 5,5 0,8 122,8
Elle Taşıma 0,034 0,005 3,3 0,5 205,8
El Aletleri 0,027 0,004 2,7 0,4 259,3
Malzeme Düşmesi 0,011 0,002 1,1 0,2 636,3
Elektrik 0,010 0,001 1,0 0,1 700,0
Malzeme Çarpması 0,006 0,001 1,0 0,1 700,0
Bütün Kazalar 0,500 0,070 39,0 7,0 14,0

β*: İki kaza arasında geçen ortalama süre (gün)

Risk Değerlendirmesi

İş günü kayıplarının yığışımlı olasılık dağılımı grafiğine göre (Şekil 4); yılda 119 iş günü kaybı, düşük risk gurubuna girerken, 511 iş gününden daha fazla olan kayıplar kabul edilemez olarak değerlendirilmektedir (Çizelge 5). YLİ’ deki iş kazası riski, 1997–2005 arasında kabul edilemez veya çok yüksek seviyededir. 2006 yıllında iş kazası riskinin yüksek ve 2007 yılında ise Orta seviyede olduğu değerlendirilmiştir (Çizelge 6).


Çizelge 5. Yıllık olasılık dağılımına göre risk seviyeleri.

Risk Seviyesi Olasılık İş Günü Kaybı/yıl
Kabul edilemez 0,750 + 511+
Çok yüksek 0,5625 – 0,750 289 – 511
Yüksek 0,375 – 0,5625 179 – 289
Orta 0,250 – 0,375 119 – 179
Düşük 0,125 – 0,250 76 – 119
Çok düşük 0,000 – 0,125 0 – 76

Çizelge 6. risk değerlendirmesi.

Yıllar İş Kazası/Yıl İş Günü Kaybı/Yıl Risk Seviyesi
1997 38 553 Kabul edilemez
1998 40 591 Kabul edilemez
1999 34 348 Çok yüksek
2000 20 252 Çok yüksek
2001 23 634 Kabul edilemez
2002 27 441 Çok yüksek
2003 25 336 Çok yüksek
2004 25 318 Çok yüksek
2005 24 468 Çok yüksek
2006 16 272 Yüksek
2007 14 174 Orta

SONUÇLAR VE ÖNERİLER

Bu çalışmada elde edilen sonuçları aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür:

  • YLİ’ de görülen iş kazalarının %81’i 1 ile 21 gün arasında iş günü kaybına sebep olmaktadır. Bu sonuç iş kazalarının çoğunun küçük riskler doğurduğunu göstermektedir.
  • En yüksek tehlike kaynağı İş Makineleridir. Bunu Kara Yoluyla Taşıma ve Atölye ve İş Makineleri Dışındaki Diğer Makineler izlemektedir.
  • Kaza Olabilirlik Oranı, Ölümle sonuçlanan kazalar için 87 ve yaralanma ile sonuçlanan kazalarda ise 5639 olmuştur.
  • İşletmede, 2 haftada ortalama 1 iş kazası beklenmektedir.
  • YLİ’ deki iş kazası risk seviyesi, 1997 ile 2005 yılları arasında çok yüksek veya kabul edilemez seviyededir. 2007 yılında ise orta seviyeye düşmüştür. Bu düşüşün, son yıllarda iş sağlığı ve güvenliği alanında işletmede yapılan yatırımlar ve eğitim çalışmalarının ürünü olduğu düşünülmektedir.

TEŞEKKÜR

Bu çalışma için maddi destek sağlayan Çukurova Üniversitesi, Bilimsel Araştırma projeleri Destekleme Fonu’ na (MMF2006D29) ve araştırmaya teknik destek sağlayan TKİ/GELİ Müessese Müdürlüğü’ne teşekkür ederiz.

KAYNAKLAR

(1) İSTANBULLUOGLU; Y.S., Statistical evaluation of accidents occurring at TKI in between 1984 and 1999. Madencilik, 38 (4):29-41, (1999).

(2) URAL; S., DEMİRKOL; S, Evaluation of Occupational Safety and Healthy in Surface Mines”, Safety Science, (46) 1016-1024, (2008)

(3) EUROSTAT; Statistical analysis of socio-economic costs of accidents at work in the European Union. Final Report, (http://europa.eu.int/comm/eurostat), (2004).

(4) HASOFER; A.M., LİND; N.C.; An exact and invariant first-order reliability format. Journal of Engineering Mechanics, ASCE 100, 111–121, (1974).

(5) ESAW; The Europeanstatitics on accidents at work. Initial results. (http://europa.eu.int/comm/eurostat), (2003).

(6) EUROSTAT; Statistical analysis of socio-economic costs of accidents at work in the European Union. Final Report, (http://europa.eu.int/comm/eurostat), (2004).


Related Posts


Fatal error: Call to undefined function yarpp_sql() in /home/onuralpn/riskanaliz.net/wp-content/themes/convergence/single.php on line 58